Diderot - Filozofça Düşünceler

Diderot XVIII. yüzyılın öteki filozoflarından birçok bakımdan ayrılır. Toplumsal yeri Voltaire' in kinin altında. Rousseaue'nun kinin üstündedir. Cenevre vatandaşının eserlerinde görülen ileri siyasal ve toplumsal düşüncelere, özgürlük özlemine onun eserlerinde rastlanmaz. Ama başka alanlarda Diderot bilgisinin genişliği ve ilgi duyduğu konuların çeşitliliği İle bizi şaşırtır. Sağlam bir hümanist kültür edinmiş, ingiliz edebiyatı, güzel sanatlar ve müzik alanında kazandığı bilgilerle kültürünü daha da zenginleş¬tirmesini bilmiştir, özellikle matematik üstüne edindiği bilimsel kültürünü, deneysel bilimleride içine alacak şekilde genişletmiştir. Anatomi, fizyoloji, kimya ve tıp öğrenmiştir. Ansiklopediyi çıkarırken işçilerle, teknikle karşılaşmıştır. Hiç şüphesiz ki filozofların en bilgilisi Diderot’dur. Ama atılganlığı ve her şeye karşı merakı daha da baskındır. Deneyden hareket ederek cüretli varsayımlar kurmaktan, çelişmelere aldırmaksızın aşırı sonuçlara ulaşmaktan çekinmemiştir. Her türlü inaksallıktan (dogmatizm ) sakınmasını bilmiştir. Tıpkı Montaigne gibi, düşüncemizi her zaman uyanık tutan yeni görüşler sunmuştur. Fakat Denemeler yazarı gibi kuramsal kurgularla yetinmemiş, bir seçim yapmak gerektiği zaman, deneye ve gözleme dayanarak, yada duygularının verdiği esinle bir sonuca varmaktan çekinmemiştir. Bununla beraber, onun duygusallığı Rousseau'nunki gibi tutkulu ve kendi benliğine bağlı kalmamış, İnsanlara açık, başkalarının iyiliğini gözetir olmuştur. Yaşadığı cağa kişisel bir şeyler katan, bugün de bize sevimli görünen işte onun bu iyiliğidir.

Bu özellikler onun eserlerinin çeşitliliğini ve özgünlüğünü sağlamıştır. Diderot, zamanında, hatta XIX. yüzyılda gerektiği kadar değerlendirilmemiş, ancak zamanımızda gerçek değeri belirtilmiştir. Felsefe alanında, zamanının öbür düşünürlerinden daha ileri gitmiş, tanrıtanımazlığını madde kavramı üstüne kurmuştur. Düşüncelerinin tümü, modern bilimce doğrulanmamış olsa da, bereketli ve özgündür. İlk Çağın evrimcilik görüşünü ele almış, yenileştirmiş, Buffon’un az çok farkına vardığı, ama gün ışığına çıkarmaktan korktuğu canlıların değişimi, dönüşümü varsayımını bu görüşten çıkarmıştır. Diderot, ahlâk kurallarını temelinden sarsmış, ahlâkı dinden ve metafizikten ayırmış, doğal içgüdüye bağlayarak ona toplumsal ve laik bir anlam kazandırmaya çalışmıştır.

Diderot, tiyatro alanında da yenilikler getirmiş, geleneksel tiyatro türlerinin İşe yaramazlığını anlamış, romantiklerden çok önce, gerçeği ve toplumsal sorunları sahneye sokmaya çalışmıştır. Gerçi yazdığı tiyatro eserleri düşünceleri derecesinde yüksek olmamış, romantiklerin dehası onu unutturmuşsa da romantik dramın sanat ve düşün yönü, hattâ daha sonraki tiyatro akımları ele alındığı zaman Diderot'nun düşünceleriyle olan benzerlikler apaçık görülür. Didorot, modern tiyatronun gerçekçi ve toplumsal kolunun öncüsü sayılabilir. Tiyatro konusunda yazdıkları, özellikle Paradoxe sur le Comedion adlı eseri, eleştirmeciler ve sahne sanatçıları için tükenmez bir tartışma konusudur.

Edebiyat alanında Diderot kendi alanından dışarı taşan, resim ve heykel sanatının edebiyatla ilintisini gösteren edebiyatçıların ilki olmuştur. Onun eleştirmeleri, romantizmi ve XIX. yüzyılın başlangıcında edebiyatı geniş ölçüde etkilemiştir. Sanat eleştirmecisi olarak Baudelaire onun Salonlar’ına çok şey borçludur.

Diderot, aynı zamanda yüzyılının İlk romancılarından biridir. Gerçeğe uygun, özel hayatlarını yaşayan ve güçlü bir kişilik gösteren roman kahramanları yaratmakla, Balzac'tan önce realizme ulaşmıştır.

Diderot'nun yazış şekline takılanlar, kusur bulanlar olmuştur. Yazılarında Voltaire’inki kadar incelik, Roussoau'nunki kadar ahenk yoktur denmiş, özensiz yazdığı söylenmiştir. Ama onun yazılarını bize yakın ve her dem taze kılan özellik de buradan geliyor asıl. Çünkü, o konuşur gibi, yaşarcasına yazmıştır. Onun için yazıları canlı ve sevimlidir.

Tanrı üstüne yazacağım. Okuyucunun pek azına güvenim var. gene de birkaç kişi beğenir diye umuyorum. Bu düşünceler hiç kimsenin hoşuna gitmezse onlara kötü denebilir, ama herkesin hoşuna giderse kötüden de beter sayarım.
                                                                                                            Denis DİDEROT

I

Tutkulara durmadan atıp tutanlar var İnsanoğ­lunun bütün üzüntüleri tutkulara bağlanıyor Ama bütün zevklerin kaynağıda onlar olduğu unutuluyor. Tutkunun yapısında öylo bir öğe var ki, ne çok iyidir dönebilir, ne de çok kötü. Ama bana üzüntü veren şu ki, onlara hep kötü yönden bakılmaktadır. Bununla beraber, insanı yüksek şeylere ulaştırabilen ancak tutkulardır, büyük tutkular. Onlar olmaksızın ne eserlerde yücelik arayın, ne de ahlâkta. Onlar olmaksızın güzel sanatlar çocukça bir oyun, erdem ise kılı kırk yaran bir nitelik olurdu.

II

Orta tutkular sıradan insanlar yaratır. Yurdumun kurtuluşu söz konusu iken oturup düşmanı beklersem sıradan bir yurttaş olurum. Bir dost tehlike içindeyken ben gözlerimi dört açarak kendi hayatı­mın kaygusuna düşersem dostluğum hesaplı bir dostluk olur. Hayat benim için sevgilimden daha tatlı ise, düpedüz bir âşıktan farkım yok demektir.

III

Küçük tutkular büyük adamları küçültür. Tutkuları baskı altına almak doğal büyüklüğü ve gücü yok eder. Şu ağaca bakınız, gür dalları olduğu için onun altın da serinlik ve gölge bulabilirsiniz; kış gelip yapraklarını dökünceye kadar onun tadını çıkarabilirsiniz. Tutkulara aşırı bağlılık, hele ihtiyarlıkta yaratılan eserleri etkilediği zaman, şiirde, resimde, müzikte daha da olgun eserler elde edilir.

IV

Bana denecektir ki, Öyleyse büyük tutkuları olmak bir mutluluktur. Evet, şüphesiz öyledir, ama aralarında bir birlik, bir uyum olursa. Tutkular arasında uygun bir denge kurdunuzmu, bir bozukluk olabileceğinden hiç korkmayınız. Eğer umut korkuyla, şerefini koruma yaşama sevgisiyle, eğlence eğilimi sağlık kaygısıyla denkleştirilirse ortada ne çapkın kalır, ne cüretkâr, ne de korkak.

V

Tutkuları yok etmeyi ileri sürmek zırdeliliktir. Hiç bir şey istememek, hiç bir şey sevmemek, hiç bir şey duymamak için bir cezbeli gibi kendine eziyet eden som sofunun bu tatlı hayali gerçekleşmiş olsaydı, ortaya tam bir ucube çıkmış olurdu.

VI

Bir kişide beğendiğimi bir başka kişide hor görebilirmiyim ? Şüphesiz, hayır. Gerçek benim keyfime bağlı olmaksızın, yargılarım da bana kılavuz olmalıdır. Birisinde erdem diye takdir edeceğim niteliği, bir başkasında suç sayamam. Hem mükemmel hareketlerde bulunmanın bazı kimselere vergi olduğuna, hem de doğanın ve dinin herkese aynı şekilde davrandığına inanabilirmiyim ? Gene hayır. Hem bu tekelci ayrıcalık onlara nereden gelmektedir? Pacome, inzivaya çekilmek için insanlarla ilişiğini kestiyse, inzivadan sakınmayıda yasaklamadı ya. İnzivaya çekilmeyerek de pekâlâ onun kadar erdemli olabilirim .

Doğrusu benim gibi daha yüz kişinin aynı hakkı niçin kendilerinde göremeyeceğini anlamıyorum . Bü­tün bir ilin, toplumdaki tehlikelerden ürkerek ormanlara, kuytuluklara çekildiklerini görmek pek hoş olurdu doğrusu! Halk, ermişliğe varmak için yabani hayvanlarla beslenir, bütün toplumsal sevgilerin yıkıntıları üstünde binlerce sütun yükselir, sütunlar üstünde yaşayan bu yeni milletin bireyleri gerçek birer Hıristiyan olabilsinler diye, din yolu ile, doğal duygulardan soyulur, insanlıktan çıkarılır, heykelleştirilir.

- Filozofça Düşünceler - 2

- Filozofça Düşünceler - 3

- Filozofça Düşünceler - 4

Devamını Oku »

Nihilizm Üzerine

E.Cioran

Bunlar beni hiç ilgilendirmiyor… Nihilist değilim… Öyle olduğum söylenebilir, ama bunun bir anlamı yok… Benim için boş bir formül bu… Basitleştirirsek, hiçlik ya da daha ziyade boşluk saplantım olduğu söylenebilir… Buna evet… Ama nihilist olduğum söylenemez… Çünkü alışılmış anlamıyla nihilist, az ya da çok siyasi art düşüncelerle ya da kim bilir hangi nedenlerle, her şeyi yere deviren bir tiptir… Ama ben hiç de öyle değilim… Öyleyse benim metafizik anlamda nihilist olduğum söylenebilirdi… Ama bu bile hiçbir şeyi içermiyor… Kuşkucu terimini daha kolay kabulleniyorum her ne kadar sahte bir kuşkucu olsamda… Şöyle diyeyim : Hiçbir şeye inanmıyorum…

Bir adım geri durduğumuzda, ormanı seyretmek için ağaçları bir kenara ittiğimizde, ağaçların değersizliğiyle karşı karşıya kalırız… Daha fazla geri geldiğimizde, ormanı tamamen önemsiz buluveririz… Aynısı bu ülke, yeryüzü, güneş sistemi ve galaksi içinde geçerlidir… Bu evren o denli geniştir ki, biz bir kum taneciğinden daha ufak kalırız… En büyük problemlerimiz bizle birlikte hiçliğe karışır… Biz basitçe, Tanrıların oyuncaklarıyız, yine de Tanrılar oyunlarına bizi layık görmüyorlar bile… “İnsan asla bir cevap bulamadı ve bulamayacaktır da…” “Yaşam sahip olduklarımızın tümüdür ama yine de o hiçtir…”

Gereksiz yere acı çekmeyelim… Kesin başarısızlıklar bazen yararlıdır… Onu karşılayın, sonra, hatta onu kutlayın… Yalnızlığımız güçlenecek ve pekişecektir… Kaçış tünellerimizden birkaçını kapatın sonunda kendi başınıza kalırsınız, şu an bir yaşama sahip olma beyhudeliği olan sınırlarımızı ve görevlerimizi sorgulamak için daha iyi bir yerdeyiz…

Tanrı’nın ölümü, hepimizi kandıran bir parıltıdır… Bizi terkedilmişlik içinde yüzdürür, Thales kadar eskiye ait sorular sormaya zorlar ve anlaşılamayan bir cehennem çukuru önünde başı dönen biri haline getirir… Bu sürgünlük teolojisine duyarsız kalırsak, hemen günlük rutinlerin sıkıntılarıyla yüz yüze geliriz…

Kimim ben?... Gerçekten ben’im hangisi?... Uzun zamandır oldum olası bu dünyanın bana lazım olmadığının bilincindeyim, ne yapacağımı bilemiyorum… Boş bir manevi gurura kapılmanın ve artık varoluşumun bana bozulmuş ve çürümüş bir ilahi gibi görünmesinin nedeni sadece ve sadece budur!...

Her birimiz, yalnızlığa karşı işlenen günah, yani insanlarla alışveriş tarafından yozlaştırılmaya yazgılı bir saflık dozuyla doğarız… Zira her birimiz, kendimize hasredilmiş olmamak için elimizden geleni yaparız… Bu durum mukadderatı değil düşmüşlük eğilimini andırır… Ellerimizi temiz ve kalplerimizi bozulmamış bir halde muhafaza etmekten acizdir; yabancıların terleriyle temas ederek kendimizi kirletiriz; tiksintiye aç ve baya hayran bir halde, toplu çirkefin içine gırtlağımıza kadar gömülürüz… Kutsal suyla dolu Ummanları düşlediğimizde, artık oraya dalmak için çok geç kalmışızdır… İliğimize, kemiğimize kadar kokuşmuş olmamız, o ummana dalıp boğulmamızı engeller… Dünya yalnızlığımızı bozmuştur… Ötekilerin üzerimizde bıraktığı izler silinmez bir hale gelir…

Bu dünyada hiçbir şey kendi yerini bulmuş değildir, başta bizzat dünya olmak üzere… Öyleyse insan adaletsizliğini seyrederken hiç şaşırmamak gerekir… Toplumun düzenini reddetmek de kabul etmek de aynı şekilde abestir… Onun iyi ve kötü yönde değişimlerine, ümitsiz bir tutuculukla maruz kalmaya mecburuz; tıpkı doğuma, aşka, iklime ve ölüme maruz kaldığımız gibi… Hayat yasalarının başında çürüme gelir : Kendi kalıntılarımıza, cansız nesnelerin kendi kalıntılarına olduklarından daha yakınızdır… Onlardan önce pes ederiz ve yok edilmez gibi görünen yıldızların bakışları altında kaderimize doğru koşarız… Ama bizzat yıldızlar da, sadece yüreğimizin ciddiye aldığı, sonra da istihza noksanlığının kefaretini büyük acılarla ödediği bir evrenin içinde ufalanırlar…

Her şey mümkündür yine de hiçbir şey mümkün değildir… Her şey mubahtır ama aynı zaman da hiçbir şey mubah değildir… Hangi taraftan gidersek gidelim o yol diğerlerinden daha iyi değildir… Bir şeyi başarsan da, başarmasan da, inancın olsa da, olmasa da, ağlasan da, sessiz kalsan da hepsi aynı kapıya çıkar… Her şey için bir açıklama var, yine de hiçbir şeyin bir açıklaması yok… Her şey hem gerçek, hem gerçek dışı, hem normal, hem de saçma, hem görkemli, hem sönük… Herhangi bir şeyden daha değerli başka bir şey yok, herhangi bir fikirden daha iyi başka bir fikir yok… Birinin üzüntüsüyle üzülmek, neşesiyle sevinmekte ne?... Mutsuzluğunu sev ve mutluluğundan iğren… Her şeyi birbirine karıştır… Tüm kazanımlar birer kayıp, tüm kayıplar birer kazanımdır… Neden sürekli kararlı bir tutum, anlaşılır fikirler ve anlamlı sözcükler beklenir ki?...

Ben yerin yerin yüzeyinde sürünen milyonlarca insandan biriyim… Biri, başkası yok… Bu sıradanlık herhangi bir sonucu, herhangi bir davranışı ya da hareketi haklı çıkarır… Sefahat, iffet, intihar, iş, suç, tembellik ya da isyan… Bu yüzden her insan yaptığında haklı demektir… Arzu ettiğim her şeyi yapabilirim ve bu bir fark yaratmaz… Herhangi bir düşünce, akla esen herhangi bir heves uygulanabilir ya da uygulanamaz… Düşüncenin gerçekleşip, gerçekleşmemesi bile önemli değildir… Günün sonunda hiçbir şey olmamış gibi olacak… Cinayet işlesem de, hayatlar kurtarsam da hiç önemli değil, çünkü bütün hayatlar benim ki kadar önemsiz… Bu sayfada ki düşüncelerim sadece çiziktirmeler ve onların arkasında ki düşünceler, bomboş… Benim kadar önemsiz olan bir şeye nasıl anlam yükleyebilirim ki?...

Kendime sayısız ilah uydurdum, her tarafta bir sürü sunak diktim ve bir Tanrı kalabalığı önünde diz çöktüm… Şimdi tapmaktan bezdim, payıma düşen sayıklama dozunu har vurup, harman savurdum… Nereden geldiğimi artık söyleyemem… Tapınaklarda inançsızım, sitelerde coşkusuzum, hem cinslerimin yanında meraksızım, yeryüzünde kesinliğim yok… Bana belirgin bir arzu verin ve dünyayı alt üst edeyim… Her sabah bana bir diriliş komedisini ve her akşam mezara giriş komedisini oynatan, ikisi arasında da can sıkıntısı kefeninin azabından başka hiçbir şey yaratmayan o fiiliyat utancından kurtarın beni… İstemeyi düşlüyorum ve her istediğim bana paha biçilmez geliyor… Melankoli tarafından kemirilen bir Vandal gibi, bensiz ben, hedefsiz yol alıyorum bilmem hangi köşeye doğru… Terk edilmiş bir Tanrı, kendisi de tanrıtanımaz olan bir tanrı keşfetmek ve onun son şüphelerinin ve son mucizelerinin gölgesinde uykuya dalmak için…

Hiçbir aklın hiçbir eleştirisi insanı dogmatik uykusundan uyandırmayacaktır…

Hiçbir şey değilim, bu açık ama yıllarca bir şey olmak istedim… Bu arzuyu bastıramadım… Bu arzu var olduğu için var… O bunaltıyor beni ve egemenliği altına alıyor… Onu reddetmeme karşın onu geçmişe havale etmekte boşuna… O direniyor ve hırpalıyor… O hiçbir zaman doyurulmadan öylece dokunulmamış kaldı, buyruklarıma uymak istemiyor… Arzum ile ben arasında donup kalmış bir durumda, ne yapabilirim?...

Şüpheyi yerkürenin derinliklerine kadar ekmek isterdim; onun maddeye nüfuz etmesini sağlamak, zihnin hiç girmediği yerde onun hükümranlığını kurmak ve varlıkların iliğine ulaşmadan önce de taşların huzurunu sarsmak, oraya güvensizliği ve yürek kusurlarını sokmak… Mimar olsam, Yıkım’a bir tapınak inşa ederdim… Vaiz olsam, duanın gülünçlüğünü açığa vururdum… Kral olsam, başkaldırının amblemini dikerdim… İnsanlar gizliden gizliye birbirlerinden tiksinmeye heves ettiklerine göre, her tarafta kendine sadakatsizliği tahrik ederdim, masumiyeti hayrete düşürürdüm, kendine ihanet edenleri çoğaltırdım, kesinliklerin çürüme yerinde çoğunluğun kokuşup gitmesine engel olurdum…

Devamını Oku »

Terör, Din, ve Yeni Politika - 1

Jacques Derrida

Richard Keamey: Dominique Janicaud ile mülakatınızda (Heidegger en France [Fransa'daki Heidegger] dekonstrüksiyondan süreksizliğin sürekliliğe, farklılığın (différance) uzlaşmaya vb. tercih edilmesi olarak söz ediyorsunuz. Bu iki özellik dü­şüncenizde daima yürürlükte. Pratik düzeyde bu tercihin mevcut politik durumda ne anlama geldiğini merak ediyordum. 11 Eylül sonrasında İslam versus Batı hakkında çok şey söylendi. Kuzey İrlanda'da silahların terki konusunda müzakereler yapıldı. Keza Pakistan ile Hindistan arasında ve elbette Filistin ile İsrail arasında da gerilimler vardı. Şu soruyu yöneltmek niyetindeyim: Dünyanın bütün bu bölgelerinde uzlaşmaya ihtiyacı­mız yok mu? Bu belki de naif, fakat pragmatik bir soru. Aslında söylemek istediğim şey şu: Uzlaşma hermenoytiği bu sorunlardaki — düşmanlar arasında anlaşma, mutabakat ve uzlaşma sorunlarındaki — farklılığın dekonstrüksiyonuyla nerede buluşuyor?

Jacques Derrida: Çok iyi bir soru. Hemen ilkinin cevabını vereyim. Elbette, politik ve sosyal açıdan konuşmak gerekirse, uzlaşmaya karşı değilim ve ister savaşın sonu, ister şiddetin sonu vb. olsun adımı hak eden bir uzlaşmaya varabileceğimiz her durumda uzlaşmamız gerektiğini düşünüyorum. Ve dünyada olup-biten şeylerin — klasik anlamda savaş olmayan bir savaş, klasik anlamda terörizm olmayan bir terörizm, eski savaş, terö­rizm ve hatta ulus-devlet kavramlarına meydan okuyan bütün bu yeni şiddet formları — bu örneklerini verdiğiniz için ve sonra bu örneklere atıfta bulunmanız dikkate alındığında, elbette benim politik tercihim de uzlaşmadan yana olacaktır. Fakat sadece öteki'nin (hep böyle olduğu için) şu ya da bu şekilde eş­sizliğini, kimliğini, arzusunu vs. kaybettiği bir uyuşma olmayacak bir uzlaşma; aynı zamanda yalnızca öteki'ni kullanmak için yapılacak türde bir "anlaşma" olmayacak bir uzlaşma. Bu yüzden, eğer adil olabilecek bir uzlaşma olursa, bu durumda uzlaşmaya ilgi duyabilirim. Benim tercihim her zaman hayat istikametinde bir tercih olacaktır, ölüm istikametinde değil.

Şimdi zikrettiğiniz örneklere her iki açıdan hakkını vermeye çalışırsak, birçoğunun adil bir anlaşma için eylemde bulunduklarını düşündüklerini kabul etmek zorunda kalacağımızı varsayıyorum. 11 Eylül'de uçakları kaçıranlar ya da şarbon mikrobunu yayanlar muhtemelen eylemlerini karşı taraftan gelen bir terör eyleminin, Birleşik Devletler lehinde bir devlet terörü eyleminin provoke ettiğini düşünüyorlar. Böylece eğer şiddete son verebilecek ve bir uzlaşmaya ya da bir ortak kanaate ulaşacak bir durmayı dile getirecek bir uzlaşma türü varsa, neden uzlaşılmasın? Fakat eğer uzlaşma şiddet yarın yeniden başlayacak şekilde yapılmış bir ‘ateş-kes bahanesi ise, ötekinden daha güçlü olduğunu ispatlamaya çalışan birinin şiddeti ise, bu durumda pek uzlaşmadan yana değilim. 11 Eylül'e atıfta bulunmaktan kaçınamayacağımız ve bu tarihten sonra adı konmuş sözü edilmeyen olaylara atıfta bulunmaksızın herhangi bir açık konuşma ya da tartışma başlatamayacağımız için, bugünkü şiddet tipi şiddet durmaksızın hiçbir uzlaşmaya varılamayacak türde şiddettir.

RK: Bu bir ön koşul mu?

JD: İzninizle Birleşik Devletler'i masum bulmadığımı söylemeliyim, fakat amacı her ne olursa olsun, olup-bitenleri dikkate aldığımızda, bu tipte şiddeti (militer güçlerin hem de polis güçlerinin şiddeti) durdurmaksızın bir uzlaşmaya varamayız. Fakat savaş alanı değişti. Bu atakların sorumlularını tespit etmeyi başardığımızı — diyelim ki bin Laden ya da bazı takipçileri — ve onları yakalayarak öldürdüğümüzü farz edelim; bu durumu değiştirmeyecektir. Uzlaşma alanı dünyada radikal bir değişmeyi gerekli kılıyor; bir tür devrimi gerektiriyor demek istiyorum. Adına layık her uzlaşma yalnızca birilerinin şiddeti militer güçle ya da polis gücüyle ya da terminolojiyi kullanmak gerekirse barış (peacekeeping) güçleriyle durdurmayı değil, aynı zamanda daha fazla bir şeyleri — en güçlü olanın kafasında bir politik değişmeyi — de gerektiriyor.

RK: Kim bu en güçlü olan?

JD: Günümüzün şartlarında en güçlü olan en zayıf, en zayıf olan en güçlü hale geliyor. Sözün gelişi, bildiğimiz kadarıyla ilkin Birleşik Devletler'in başlattığı biyolojik savaş durumunu ele alalım. Eğer başka kaynakların yanı sıra [Noam] Chomsky'nin hileli durumlar hakkındaki kitabını okursanız, Birleşik Devletler'in Saddam Hüseyin'e hem teknolojik bilgi hem de hammadde sağladığını görürsünüz. Bazı insanlar bu yüzden Irak konusunda böylesine endişeliler; çünkü Saddam'ın teknolojik hammaddeye ve onu yaratma yeteneğine sahip olduğunu biliyorlar.

Bu işlerde kimsenin masum olamayacağını söylememin nedeni bu. Fakat ben demokrasiden, demokrasinin gelmesinden yana olduğum için bir tek şey diliyorum: Politik durumun tümüyle dönüşmesiyle sonuçlanacak bir radikal uzlaşma sürecinin sona erdirilmesiyle birlikte başlaması. Amerikânın politikalarından kuşkum devam ediyorsa da, günümüzde onların da kendilerini korumak, dehşet verici ve kaçınılamaz bir şey olan bu terörizmin kaynağını kurutmaya çalışmak dışında hiçbir şey yapamayacaklarını düşünüyorum. Şimdi uzlaşmanın kendisine dönelim. Çünkü şimdiye kadar söylediğimiz şeylerin tümü mevcut politik durumla ilgiliydi. Politik olanın ötesinde — politik dü­zey düzeylerden biridir sadece — türde bir uzlaşmaya gelince; ötekiyle umut, kurtuluş ve yeniden diriliş (şu günlerde bu konudaki harikulade kitabınızı okumaktayım) adına her ilişkiyi askıda bırakmıyorum. Belki de aramızdaki farklılık budur. Messainik/ Mesihçi olanın bu belirlenemezliği sizi tatminsiz bırakı­yor. Kabaca dile getimek gerekirse Richard sen kurtuluş, yeniden diriliş vb. umudunu terk etmiyorsun; ben de terk etmiyorum. Fakat ben insan umudun belirlenmesini ertelemeye/askı­ da bırakmaya hazır olmadığında, ötekiyle ilişkimizin tekrar ekonomik bir ilişkiye dönüşeceğini öne sürüyorum....

RK: Umut bu ilişkiyi beklenti ve yorum ufuklarına göre yorumladığı için mi?

JD: Benim hissiyatım bu, ve bu politik değil — politik, hukuki ve belki de etik olduğunda seninle aynı fikirdeyim — öteki'yle çok kesin bir ilişkiyi düşünmeyi denerken kurtuluşa dö­nüş umudunu, yeniden diriliş umudunu ya da hatta uzlaşma umudunu terk etmeye hazır olmam gerekir. Saf bağışlama ve affetme eyleminde her uzlaşma umudundan yoksun kalırız.

Eğer biri affediyorsa, ben de affetmeliyim....

RK: Koşulsuz olarak.

JD:.... koşulsuzca, tekrar sağlıklı ve barışsever bir komünite inşa etme umudu taşımaksızın. Uzlaşmanın benim için problematik olduğu yer burası. Bu koşulsuz ve mutlak düşünceler ile koşullu düşünceler arasında herhangi bir türde müzakereye kalkıştığımda politik ve hukuki olurum — ben de elbette mümkün en iyi uzlaşmadan yanayım — fakat mümkün en iyi uzlaş­ma daima zordur. Uzlaşma zordur. Karşılıklı ilişkilerle, kontekstlerin ve zamanların analiziyle birlikte müzakere yapılması­nı gerektirir: her türde tahmin edilemez şeyle birlikte. Yine de en azından bir mümkün uzlaşma hissimiz var. Hayat içinde vukubulan şey budur.

1 - 2 - 3 - 4

Devamını Oku »

Terör, Din, ve Yeni Politika - 2

RK: Daha önce vardığınız sonuca dönelim ve şeytanın avukatlığını yapalım. Şiddeti durdurmadıkça adına yaraşır hakiki, radikal bir uzlaşmayı gerçekleştiremeyeceğimizi söylediğinizde bu, sözün gelişi İsrailli Ariel Sharon'un barış imzalamadıkça Filistinlilerle müzakereyi reddederek sarf ettiği bazı ifadelere; yada "Silahlarını bırakmadıkça Sinn Fein'le konuşamayız" diyen Kuzey İrlandalı Birlikçiler'in İfadeleriyle şaşırtıcı bir benzerlik taşıyor görünüyor. Bunun arkasında yatan mantığı anlayabiliyorum elbette, fakat bu bana çok kısa sürede imkânsızı istemek gibi görünüyor; politik konumların belirsizliğini ve sisini kabullenmek değil.

Filistinliler neler olabileceğini görünceye kadar silahlarını kayıtsız şartsız, bırakmak niyetinde değiller. Anladığım kadarıyla dekonstrüksiyonistin konumu şu: hiçbir şey saf değildir; her şey kirli, karışık ve belirsiz. Bu yüzden uzlaşmaya sahip olabileceğimiz bir noktaya, şiddetten bütünüyle arınmış bir noktaya asla ulaşamayız. Uzlaşmadığımız sürece. Önce bir tür müzakere edilmiş çözümü kabul etmedikçe, tam barışa ve şiddetten tümüyle arınmışlığa ulaşamayız.

JD: Tümüyle hemfikirim seninle. Söylediğim şey belki de gereğinden fazla basitleştirilmişti. Politik anlamda uzlaşmanın daima şiddet bir şekilde devam ederken gerçekleşmesinin nedeni budur. Şimdi ben Amerikalıların 11 Eylül olaylarına tepki göstermek zorunda olduklarından söz ederken, durumu daha önce dönüştürmüş olmalarını dışarda bırakmıyorum. Onlar buyandan yoksul Afganlara yiyecek atarak ve benzeri türde insani yardım sağlayarak yardıma hazır olduklarını, diğer taraftan bir Filistin devletinin geleceğini öteden beri tartışmakta olduklarını söylüyorlar. Belki de Sharon'un şu ifadesini hatırlıyorsunuzdur: "Günümüzün 'Çekoslovakya'sı olmak istemeyiz."

İkinci Dünya Savaşı'ndan önce Hitler'le Çekoslovakya pahasına barış yapılmıştı. Sharon eğer Batı koalisyonu daha fazla Arap devletini içine alacak şekilde genişleme ihtiyacı duyarsa, bunun İsrail pahasına gerçekleşebileceğinden korkuyor. Şu anda kimseyi yargılamak istemiyorum. Belki de Birleşik Devletler yapmakta oldukları şeyle korkunç bir hata yapıyor. Yargılayamam. Televizyon sansüre tabi olduğu için gerçekte ne olduğunu bilmiyoruz. Aslında söylediğim şey yalnızca Birleşik Devletler'in hareketsiz kalamayacağıdır. Onlar "Bekleyelim ve görelim" diyemezler. İster "misilleme" ister sadece bir terörü önleme girişimi diye adlandıralım bir şey yapmak zorundalar. Onlar aynı zamanda şiddet yanlılarının tümüyle ortadan kaldırılmasını beklemeksizin hiç değilse politikalarını değiştirebilecekleri vaadinde bulundular. Dolaylı şekilde de olsa değiştirmeye çalıştıkları­nı düşünüyorum, ancak önkabulleri/şartları çok komplike. Şunu soruyorlar: "Neden bizden nefret ediyorlar?" Onlar bu nefret duygularını anlamaya ve değiştirmeye çalışıyorlar. Avrupalıların — bu meselede Avrupa'ya dönmek zorunda kalacağımız için — Avrupa'nın müttefiklerinin Birleşik Devletler'e baskı yapmalarını, yalnızca Devletlerinin değil, topyekün Batı'nın Araplara yönelik siyasetlerini değiştirmelerini umut ediyorum; bin Laden'in İslam'ı ya da Filistinlileri temsil etmediğini söylerken haklı olduklarını ispatlamak istiyorlarsa elbette. Eğer bunun doğru olmasını istiyorlarsa, birçok adım atmak zorundalar.

Ben onların zorunlu olarak şiddeti durduracaklarını değil, şiddeti durdurmadan önce ve aynı zamanda şiddet varken, politikalarını değiştirmeleri gerektiğini söylemek istiyorum.

RK: Öteki ve Ortadoğu ile Amerika arasında bir tür arabulucu olarak Avrupa sorununu ele alırken, Avrupa'nın genelde Akdeniz dünyası ve Arap kültürüyle çok daha yakın bir ilişkisi bulunduğu için İslam'ın çeşitli versiyonlarının tümünü daha iyi tanıdığını ve dolayısıyla bu anlayışı Amerika'ya taşımaya çalış­makla ve deyim yerindeyse Doğu ile Batı arasında köprü kurmakla yükümlü olduğunu söylemek istediğinizi düşünüyorum.

Birleşik Devletler vatandaşları "Neden bizden nefret ediyorlar?" diye sorduklarından, onlar da bir cevap arayışındalar. Bu yüzden Avrupadaki bizler ikisi arasındaki "tercümeye" katkıda bulunabiliriz. Hikâyeler Üzerine [On Stories] adlı kitabımda benzer sorunlar üzerinde kafa yordum; ulusal tahkiyelerin inşası hakkında bir bölüm içeriyor. Roma'nın nasıl Etrüskleri dışarda tutarak kurulduğunu; Britanyalılar ve İrlandalılar kendilerini birbirleriyle ötekinin diyalektiği içinde nasıl inşa ettiklerini; ve sonra Amerika'nın — öteki olarak önce yerli Kızılderililerle baş­layan, sonra kölelerle ve göçmenlerle ve nihayet yabancılarla (dışardan gelen yabancılara baskı vardı) devam eden — kendi özel ötekisi temelinde yeni dünyada kimliğini nasıl tesis ettiğini keşfetmeyi deniyorum. 11 Eylül'den sonra Newsweek'in ön sayfa manşeti "Bölünemez Ulus"tu. Öteki saldırmıştı. Bana öyle geliyor ki acil bir orada bir yerdeki düşmanları gösterme, coğrafi olarak konuşlandırma ve kimliklendirme ihtiyacı vardı; çünkü içerde düşmanları olmak fazla şok ediciydi. Şarbon korkusunun fazla şok edici olmasının nedeni de buydu belki. Öteki aynı zamanda bir kez ulus içine konuşlandırıldı mı, "oradaki" hain ötekileri korumak zordur. Bu diyalektiğin sürmesini nasıl görüyorsunuz?

JD: Söylediğiniz şeyde en az iki ya da üç soru var. İlki bü­yük bir problem; onu "tercüme" diye adlandıralım. Avrupa tercümeye yardım edebilir mi? Orada olup-biten şeyi anlamak İçin şeylere bakmanın iki yolu olduğunu düşünüyorum. Birincisi kı­sa yol: Soğuk Savaş'ın önkabullerini anlamak. Hâlâ Soğuk Savaş'ın bedelini ödemekteyiz; çünkü tam da bu nedenledir ki — bir düşmana sahip olma nedeni — Birleşik Devletlerin kendisi, (müttefikler olarak) çok sayıda demokratik olmayan ülkeyle kuşatılmış durumdaydı. Aynı zamanda bu kutuplaşma vardı ve bu kutuplaşma nedeniyle Birleşik Devletler aleyhine dönen stratejisinde çok sayıda korkunç hata yapmıştı. Bu yüzden biz şimdi Soğuk Savaş'ın bu sonuçlarıyla karşı karşıyayız. Bin Ladenin Amerikan modellerine göre eğitildiğini unutmamalıyız.

Uzun yol İslam'ın tarihinin ve şekillenmesinin incelenmesi olacaktır. Bu dinin — günümüzde demografisi bakımından dinlerin en güçlüsü olan dinin — ve inançlarım cisimleştiren ulusların tarihte bir şeyi, Avrupayla paylaşmadığı bir şeyi — yani Aydılanma'yı, bilimi, ekonomiyi ve gelişmeyi — kaçırmış olmasını nasıl açıklayabiliriz? Onlar yoksul ülkeler. Bazı Araplar petrol endüstrisi sebebiyle aşırı ölçülerde zengin olsalar bile, hâlâ zorunlu altyapıdan yoksunlar. Peki bu durumda onları ekonomik bakımdan yanlış tarafa yerleştiren nedir? Dinleri midir? Şu anda yaptığım şey bir aşırı basitleştirme elbette. Arap-îslam dünyası başaramamışken, Museviliğin ve Hıristiyanlığın teknobilimsel-kapitalistik gelişmeyle özdeşleşmeyi başarmaları yüzyıllar aldı. Onlar baskıcı, hatta Avrupalıların daha önce sahip oldukları modellerden çok daha falosentrik (phallocentric) eski modellere bağlı kaldıkları için yoksul kaldılar. Bu yüzden tarihe ilişkin bir kavrayış olmaksızın, son beşyüzyıldır İslam'ın başına gelenler konusunda yeni türde bir araştırma yapılmaksızın bugün olup-bitenleri anlayamayız.

RK: Eserlerinizde monoteizme/tektanrıcılığa Yahudi-Hıristiyan-İslamik monoteizm olarak muhtelif atıflarda bulunuyorsunuz. Çoğumuzun unuttuğu tire çizgisini hep araya yerleş­tiriyor ve senaryoyu çok canlı bir tarzda komplike hale getiriyorsunuz. İnsanlara İslam'ın dinde ve felsefedeki müşterek monoteistik mirasa ortak olduğunu hatırlatıyorsunuz (sözün gelişi İbni Sina'nın durumuna bakın). Başlangıçta İslam bizimkilerden pek farklı değildi....

1 - 2 - 3 - 4

Devamını Oku »

Terör, Din, ve Yeni Politika - 3

JD: Kısa denemem "İnanç ve Bilgi"de İslam'ın diğer dinlerle ilişkisinde İslam sorusunu ele aldım. İslama karşıt bir şey olarak Musevi-Hıristiyan çiftine sahibiz, fakat diğer taraftan Hıristiyanlığa karşıt bir şey olarak Musevi-İslami çiftine de sahibiz. Tanrı'nın ölümü Hıristiyandır; hem Yahudiler hem de Müslümanlar hiçbir zaman Tanrı'nın öldüğünü söylemezler. Üç İbrahimi gelenek arasında böyle bir karşı karşıya gelme söz konusudur. Eğer günümüzde olup-biten şeyleri anlamayı cidden istiyorsak köklere geri dönmeli ve Orta Çağ'dan beri ne olup-bittiğini sormalıyız. Arabik dünya Batılı araştırma, bilim ve kültürle bütünleşmesine rağmen, neden Avrupanın yaptığı gibi sosyal ve tarihsel olarak gelişememiştir? Bu soruya hiçbir cevabım yok. Fakat eğer bu döneme, bu soruya geri dönemezsek, bugünkü durumu anlamlandıramayız.

RK: Bu ifade Budizmi ve Hinduizmi de kapsıyor mu? Bu dinler böyle bir probleme sahip görünmüyor.

JD: Hayır. Net şekilde söylemek gerekirse, onları içerdiğini söyleyebileceğimden emin değilim. Bu dinin mondialatinisation'u konusunda "İnanç ve Bilgi"de vurguladığım bir husustur.

RK: Kökleri itibarı ile İslam burada Avrupa'da bizimle bir şekilde daha fazla bağlantılı olduğu için bu olabilir. Bizden (Batı'dan ve Avrupa'dan) uzaklaşması daha geç bir zamanda gerçekleşti. İslam güçlerinin Almanlar ve Polonyalılar/Lehler tarafından mağlup edildiği Viyana savaşı 1682'deydi. İslam'ın Avrupanın kalbinde olduğu tarihten bu yana uzun zaman geçmiş değil. Balkanlar, İspanya, Yunanistan. İslam bizim bir parçamızdı ve biz de onun bir parçasıydık.

JD: İslam hiç kuşkusuz büyük uygarlık, büyük bir kültür. Yine de onlar güç, teknobilim, kapitalizm diye tanımladığımız şeylerle eklemlenemediler.

RK: Bu İslam sorununu [Samuel] Huntington'ın kötü İslam İmparatorluğuna karşı iyi Batı imparatorluğu tezinden uzak durarak nasıl ele alabiliriz?

JD: İslam'da ve Müslümanlar, teologlar arasında dile getirilmiş bir İslam'ı daha şiddet yanlısı formundan ayırma arzusu vardır. Bu arzunun şiddetten bütünüyle uzak bir İslamı geri getirme arzusu olduğunu biliyorum. Fakat İslam içindeki bu farklılıklar bir politika kurumu geliştirilmeksizin, toplumun yapıları dönüştürülmeksizin etkili şekilde geliştirilemez. "İslam'ın bin Laden olmadığını" söyleyecek ilginç bir Müslüman bilgin ya da teolog bulacağız elbette her zaman. Fakat bu insanlar güce/iktidara sahip olan kesinlikle bu demokratik olmayan rejim olduğu için güçsüz kalıyorlar. Bu günümüzde tuhaf bir durumdur. Bu durumda, Avrupayı düşünüyorum — eski Avrupa sorununu, Avrupa ruhunu, Husserl'in Avrupasını, Heidegger'in Avrupasını değil, hatta Avrupa Topluluğunun ya da Tony Blair'in Avrupasını da değil — fakat belki de bugün Avrupa'da bir şey, her iki tarafa da (Birleşik Devletler ile İslam) belirli bir mesafe alabilme ihtimali var; NATO [Kuzey Atlantik Anlaşması Organizasyonunda bir müttefik olsa bile, Avrupa'da bu teokratik mü­cadelelerden, teokratik düellodan uzak durabilecek, uzak durması gereken bir şey var. Bu şemanın bir imajını vermek için, bildiğiniz üzere bana musallat olan ölüm cezası sorununa döneceğim. Onların bin Laden'i yakaladıklarını, yargıladıklarını dü­şünün, eğer Birleşik Devletlerce yakalanırsa, onu yabancı bir asker ya da düşman olarak yakalayabilirler. Böylece onu kendi adil yasalarına göre yargılayabilir ve muhtemelen ölüm cezası­na mahkûm edebilirler. Ya da o Birleşik Devletler'in yeni hukukuna göre bir Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne nakledilebilir mi? Eğer bu gerçekleşirse, ölüme mahkûm edilemez, çünkü Yeni Uluslararası Ceza Mahkemesi insanlığa karşı işlenmiş suçları, savaş suçlarını yargılayabilir, fakat ölüm cezası veremez yada ölüm kararını onaylayamaz. Bu durum, diyelim, Avrupa'nın ruhu ile Birleşik Devletler'in ruhu arasındaki farklılığı gösteriyor. Avrupa Topluluğu'nun ölüm cezasını kaldırması bir farklı­lık yaratıyor. Gerçek bir farklılık ve bir ilke farklılığı.

RK: Eğer, diyelim, İngiliz güçleri bin Laden'i yakalarsa, onu Birleşik Devletler'e teslim etmez.

JD: Hayır, edemezler ve etmemelidirler. Ne de Fransızlar — asla bir insanı ölüm cezasının benimsendiği bir ülkeye teslim etmez. Bin Laden ister bir "asker" olarak, bir "düşman" olarak öldürülecek olsun ister bir "terörist" olarak yargılanacak olsun; Bütün bu kavramlar günümüzde güvenilmezdir. Sorunuzun bir egemen, tekil ulusun yeniden tesisi hakkındaki son parçasına dönmek gerekirse, bu ülkenin birliğinin yeniden sağlanması benim için şok edici bir şey. Bu ülkenin asimilasyondan söz eden Afrikalı Amerikalıları artık tamamen Amerikanlar, en azından Şimdilik. Bin Laden'e karşı oldukları ölçüde Amerikanlar. Belki de bir gün insanlar 11 Eylül'ü Birleşik Devletler'in yeniden kurulması olarak görecekler; işte tam da bir devlet, bir birey tarafından (tek başına bin Laden tarafından ) değil, teşhis edilememiş bir düşman tarafından vurulduğu için. Bu atak bir yeni ulus kurmanın merkezi haline geldi. Bu saldırı ulusu yeniden inşa etti; bu korkunç yara neredeyse yeniden kurulma, bir ekonomi, bir tür terapi vb. hizmeti görecek türde bir kendini-savunmayı provoke etti.. Amerikalılar kendi kendileriyle uzlaştılar. Göç­menler ve toplumun diğer alt gruplarıyla uzlaşıldı. Farklı arkabahçelerden ve etnik gruplardan bir çok insanın kameraya "Ben bir Amerikalıyım" diye açıklama yaptığı bir TV reklamı görmeniz mümkün. Bu şaşırtıcıdır ve doğrudur. Fakat bu hayret verici şey devam ediyor: bütün trajedisine ve riyakârlığına rağmen hâlâ bir demokrasi fikri var. Buna hiçbir şüphe yok. 1971'de burada, Baltimore'da olduğum zamanı hatırlıyorum; "siyahlarla savaş" dehşet vericiydi. Hapishanelerde ayaklanmalar ve korkunç şiddet vardı. Bunun gerçek bir devrim olacağını düşünmüştüm. Onlar şiddet yoluna başvurdular; çünkü siyah toplumun birçok militanı ve lideri öldürüldü. Ümitsizlik dehşet vericiydi. Fakat depresyondan sonra bütünleşme, sivil haklar için mücadele eylemine giriştiler. İlerleme vardı. Yeterli değildi elbette ama vardı. Hep had safhada ikiyüzlülük vardı: sözün gelişi ırkçılık hâlâ sürüyordu. Ancak yine de bu ilerleme fikri reddedilemezdi.

RK: Bu polarizasyon/kutuplaşma devam ediyor. İslam dünyasının büyük bir bölümü popüler düzeyde Batı'yla bir tür kardeşliği unutmuş görünüyor. Oysa Amerikalılar kesinlikle uzlaşarak, ulusun birliğini yeniden sağladılar. Bu karşıt kutuplara — birbirleriyle mücadele eden, birbirlerini "şeytan imparatorluğu" diye adlandıran ve birbirlerini tamamlayan düşmanlar bakarak Avrupalıların konumunu bir orta nokta, bir arabulucu hermenoytik diyorum. Fakat şu terimleri kullanmakta isteksiz olduğunuzu düşünüyorum: hermenoytik ve arabuluculuk. Tescil ettirmek istediğim şey bu. Fakat siz gediklere ve boşluklara/mesafelere odaklanma eğilimindesiniz. Bu kesinlikle vazgeçilemez bir hamle, fakat hikâyenin tümü değil. Eğer aramızda bir farklılık varsa — bundan The God Who May Be'nin dördüncü bölümünde söz ettim — bu farklılığın tür farklılığından çok bir vurgu farklılığı olduğunu farz ediyorum. Bu Kuzey İrlanda tecrübesinden dolayı böyle olabilir.

1 - 2 - 3 - 4

Devamını Oku »

Terör, Din, ve Yeni Politika - 4

JD: Bunları spesifikleştirmek için uzun zamana ihtiyacı­mız var. Avrupa'da öteden beri bir arabulma hamlesi olduğunu düşünüyorum. Avrupa büyük Ölçüde Hıristiyan olsa da, komünite olarak Avrupa, Birleşik Devletler kadar teokratik değildir. Avrupa daha sekülerdir ve bir Devletler ittifakı olduğu, farklılıklara Birleşik Devletler'den daha duyarlı ve saygılı olduğu için bir arabuluculuk rolü üstlenebilir ve üstlenmesini umut ediyorum. Bir Devletler ittifakı olarak Avrupa Birleşik Devletlerce baskı uygulamalıdır. Bu düzeyde sizinle hemfikirim. Gerçek Avrupa yalnızca Hıristiyanlığın yön verdiği Avrupa değildir — bu yeniden ele alınarak işlenmeyi gerektiren bir şey. İşte burada sizinle benim aramdaki farklılığa geliyoruz. Khöra kavramıyla kastettiğim şeyi tahayyül etmek Avrupa'da dünyanın başka bir yerinde olduğundan daha kolaydır. Bugün bu Birleşik Devletler'in bazı yerlerinde de gerçekleşebilir, fakat bu "Avrupa"nın Devletler içindeki bir boyutu olacaktır. Bazı Amerikan düşünürleri sayesinde Bileşik Devletler'de bir şeyler gerçekleşebilir. Fakat bu kendinizi "olabilecek bir Tanrı"dan değil, Khöra diye adlandırdığım şey istikametinde bir Tanrı'dan özgürleştirme tarzıyla ilişkili olmak durumundadır. Khöra derken, herhangi bir şeyi dışarda bırakmıyorum, aksine aynı zamanda Khöra politikasına, yani mutlak belirlenemezliğe — bu uzlaşmanın olmasa bile, en azından kozmopolitanizmin ötesinde bir evrensel politikanın mümkün biricik temelidir — atıfta bulunuyorum.

RK: Khöra'dan, yani bu boşluktan/uzaydan doğan "Tanrı'nın kim olabileceğini" anlayabildiğimi varsayıyorum. Onu bir yerde konuşlandırmaya çalışsaydım, mesihçiliğin Tanrı'sı ve Varlık ile Khöra arasında bir yerde konuşlandırırdım. "Olması muhtemel Tanrı" bu ikisi arasında bir sarkaç gibi gider-gelir ve bilinmesi zorlaşır. O Khöra ile özdeş değildir. Bu kitabım boyunca sizinle Jack Caputo arasmda geliştirdiğim türde bir diyalog türüdür. Tanrı'dan nasıl söz edilebileceği sorunuyla ilgili farklı­lıklarımızın bilincindeyim. Bu benim için hermenoytik bir problemdir: tekrar metafiziğe ve ontoteolojiye (ontoloji+teoloji, ç.) sürüklemeksizin ve yine "Tanrı Khöra'dır " demeksizin bir tanrı'dan nasıl söz edebilir, onu nasıl adlandırabilir ve teşhis edebiliriz?

JD: Ben hiçbir zaman bunu söylemedim.

RK: Hiçbir zaman bunu söylemediğinizi biliyorum, fakat problematik olan şeyi görüyorsunuz....

JD: Kitabınızı okurken ele aldım bu farklı sorunları. Aramızdaki farklılıklar kısa bir tartışmada hakkını veremeyeceğimiz ölçüde hassas farklılıklar. Politikaya tercüme edemeyeceğimiz ölçüde hassas ve bazen farkına varılması zor farklılıklar yada nüanslar var aramızda. Onları bu şekilde politikaya indirgeyemeyiz. Bu kitapta söylediğiniz her şeye yakın hissediyorum kendimi — kendinizi dikkatle çok ince bir çizgiyle, yani yeniden dirilişle (resurrection) tanımladığınız ana kadar yakın. Yeniden dirilişe karşı değilim. Yerliden diriliş, uzlaşma ve kurtuluş umudunuzu paylaşıyorum sizinle. Fakat ben... ben dekonstrüktivist tarzda düşünen biri olarak bir sorumluluğum olduğunu düşünüyorum; kurtuluş rüyası görsem bile. Vahyin antropoteolojik-mantığın ürünü Tanrısıyla ilişkiden çok Khora ile ilişki imkânının zorunluluğunu kabul etme, bu ilişkiyi teslim etme sorumluluğum var. Richard bir noktada belirlenebilir bir şeye inanma ihtiyacını- tercüme ediyor ve böylece yeniden diriliş "kavramını" muhafaza etmek zorunda kalıyorsun. İnancı benim kavrayışım inancın herhangi bir kesinliğin terk edildiği ve fakat yine de bir umudun var olduğu yerde mümkün olduğudur. Eğer insan yeniden dirilişin umudunun ufku olduğunu söylüyorsa "yeniden diriliş" kavramını kullandığında ne söylediğini bilebilir — inanç saf inanç değildir. İnanç aynı zamanda bilgidir. Bazen bana ateist demenizin nedeni de budur.

RK: Haklı olarak ateist olarak düşünülen biri.

JD: Bazen inancın, saf inançın gerçekleşmesi için ateist olmakla karşı karşıya kalabileceğinizi öne sürebilirim. Demek oluyor ki, burada çok karmaşık bir mantık var.

RK: The God Who May Be'de şöyle söylemiştim: "Dinin böylesine rahatsız edici olduğu yerde kendimi tout court bir aşk ve adalet arayıcısı diye adlandırabilirim."

JD: Ben de. Bir adalet ve aşk arayıcısı. Bu, bununla mutlu olduğum anlamına gelmez. Bu ıztırap verici bir şeydir.

RK: Benim için bu, hermenoytik ile dekonstrüksiyon arasındaki diyalogun kritik anıdır. Benim diyakritik hermenoytiğim bazı bakımlardan Gadamer'inkinden ve Heidegger'inkinden ve hatta Ricoeur'ünkinden farklıdır. Fakat The God Who May Be ve Strangers, Gods and Monsters' da izah etmeye ve geliştimeye çalıştığım şey hermenoytik-dekonstrüktif araftır (interface). Burada Tanrı sorunu hakkında dile getirmek istediğim şeylerden biri kendimi çok özdeşleştirdiğim Villanova'da söylediğim şeydir. Bir masabaşı tartışmasında "Tanrı'ya ilgi duysaydım, bu Tanrı gücü olmayan bir Tanrı olurdu..."

JD: Kesinlikle. Size her şeyden önce kitabınızı güçlü bulduğumu söylemek isterim. Paylaştığımız, bugüne kadar yirmi yıldır paylaştığımız tarihte olup-biten şeyi görecek kadar etkilendim ve sevinç duydum. Kitabınız soruları hayret uyandırıcı tarzda şekillendiriyor. Kitabınızı her zaman güç sorunu hakkındaki bu mini farklılıkla uzlaşarak okudum. "Ola-bilir." "Olabilir" iki şekilde anlaşılabilir. "Olabilirim" "belki"dir; aynı zamanda "ebilirim" ya da "ebilirdim"dir. "Belki" [peut-être] egemenlik dışı bir koşulsuzluğa atıfta bulunur. Bu güç arzusundan çok güçsüzlük arzusu olan bir koşulsuzluktur. Tanrı'yı bir egemen, kadir-i mutlak olarak değil, kesinlikle güçsüz bir şey olarak adlandırmakta haklısınız Adalet ve sevgi kesinlikle bu güç­süzlükten doğuyor. Fakat khöra güçten yoksundur. Zayıf ve kı­rılgan anlamında güçsüzlük değil. Güçsüzlük gücü-olmamaktır/iktidar olmamaktır. Hiçbir şekilde güç/iktidar değil.

RK: Tamam, fakat khöra önünde diz çökerek dua edebilirmiyiz?

JD: Hayır. Hayır. Bu kesinlikle farklı bir şey. Hemen ekleyeyim; dua etmem gerekiyorsa dua ederim. Fakat en azından khöra'nin beni dua etmeye yetenekli kıldığını söyleyebilirim. Bu mesafe alanı/ boşluk; beni dua etmeye elverişli hale getiren — bir nötr, kayıtsız, aşılamaz mesafe alanının/boşluğun — mevcudiyetidir. Khöra yoksa dua da olamaz. Khöra'sız Tanrı'nın, Öteki'nin, mesafe alanının/ boşluğun olamayacağını da düşünmemiz gerekir. Fakat dua edeni khöra'yâ değil yalnızca birisine, bir şeye yöneltebilirsiniz. Sorunuza dönmek gerekirse şunlardan hiçbirine karşı değilim: uzlaşma, dua eden, kurtuluş vb. Fakat ben bunların/ bu nötr, aşılamaz, kayıtsız, araf niteliğindeki khö­ra alanının/ boşluğu olmaksızın imkânsız olacağını düşünüyorum: khöra oluşun/varlığın ötesinde "dir."

RK: Bütün bu farklılıkları önceleyen, fakat yine de farklılı­ğı mümkün kılan şey......

JD: Evet.

RK: Ve bu yeni bir politikaya, bir başka kozmopolitanizme götürebilir.

JD: Kozmopolitanizmin dışında/ötesinde bir şeye, çünkü kozmopolitarizm devlete, yurttaşa ve kozmosa imada bulunur. Khöra kozmopolitanizmin dışmda bir evrensellik sunar. İşte ben bu noktadadır ki, khöra düşüncesinin günümüzde aciliyet kazandığını düşündüğüm politik sonuçlarını ele almayı planlıyorum. Eğer bir gün korkunç düşmanlar arasmda bir uzlaşma olacaksa, bu uzlaşma kozmos olmayan, yaratılmış dünya olmayan/ ulus, devlet, küresel yönelim olmayan, işte tam da khöra durumundaki bir açık alan, bir khöra, bir boş, paylaşılmış alan olduğu için gerçekleşebilecektir.

                                                                                                             New York City - 16 Ekim 2001.


KAYNAK: Richard Kearney - Çağdaş Filozoflarla Söyleşiler

1 - 2 - 3 - 4

Devamını Oku »

Albert Einstein ve enteresan hayatı

Einstein, Almanya'nın Baden Wurttenberg şehrinde doğar... (1879) Babası kendi halinde tıkırdayıp duran ama bir türlü parayı bulamayan bir mühendis, annesi ise kemanı bırakıp, pianoya oturan, yaylısından vurmalısına sazların alayını çalan, lakin şöhreti yakalayamayan bir müzik hastasıdır. Albert evde muhatap bulamadığından olacak ancak 4 yaşında konuşmaya başlar. Okulu tırnağı kadar sevemez, dersleri hepten boşlar. Çekilir köşesine, bol bol hayal kurar. Tabiri caizse fazla uçar, ışık demetlerine filan binmeye kalkar...

Albert iletişim özürlüdür ama kendine çok soru sorar. Günlerce çiçek böcek peşinde koşar, işine yarasın yaramasın bilgiye dönük bir şeyler arar. Hatta bir keresinde Milano'dan girer, Cenova'dan çıkar, 160 km. yolu ne zaman kat ettiğini anlayamaz. Sonra eline geçen aletlerin mutlaka içini açar, pusulaları dağıtır, saatleri bozar. Bir ara Öklit geometrisinin büyüsüne kapılır, çizer çözer, çizer, çözer gün boyu masadan kalkamaz.

Aslında araştırıcı yetiştiren Zürih Politeknik Okulu tam ona göredir ama diploması yetmediği için imtihana alınmaz. Delikanlı bu okula girmeyi kafasına koyar ve Aarau'daki Cimnazyum'da okumaya başlar. Eh bu arada çamdan çime çok şey görme fırsatı bulduğu için İsviçre'ye hoşça bakar.

Anlaşılmaz teoremler...

Albert'e göre bir insanın bilgiye ulaşmak için yüksek okula gitmesi gereksizdir, meraklısı bunları kitaplardan da öğrenebilir. Yüksek okul dediğin kitaplardan öğrenilemeyecek şeylere kapı aralamalı, açıkçası zekayı sivriltmeli, zihni bileylemelidir.

Neyse uğraşır didinir neticede Politeknik Okul'una kapağı atar, lakin hocaları onu anlayamazlar. Einstein mezun olunca, çorba derdine düşer. Önce yedek öğretmen olarak çalışır, sonra patent dairesinde işe başlar. Bu arada Mileva Mariç adlı bir fizikçiyle evlenir, iki oğlu olur. Einstein devinbilim ve ısıldinamik üzerine çok kafa yorar, ancak fen yobazları "e eşittir em ce kare" formulüne önce karşı çıkar, sonra methiye düzmek için yarışırlar.

Einstein'in 1916'da yayımladığı "Görelilik Kuramı" ilim dünyasında bomba gibi patlar, 1921'de "Fotoelektrik etki ve Kuramsal fizik" üzerine yaptığı çalışmalarla Nobel Fizik Ödülünü alır. Yeri gelmişken söyliyelim "görelilik" denilen şey zaman ve madde adacıklarının bulunduğu noktalarda uzayın eğriselleşmesi (anlayamadım ki anlatabilsem) kaidesidir.

Ahmet ağa ABD yolunda

Einstein dünya çapında bir üne de kavuşsa bir Yahudidir ve Nazi Almanya'sında yapamaz. Baskılar artınca pılısını pırtısını toplar Belçika'ya kaçar. Malum, Yahudiler ne zaman sıkışsalar Osmanlı mülküne sığınırlar. Einstein de İstanbul'a gelmeyi düşünür, hatta Dışişleri çalışanları "Ahmet Tektaş" adına bir pasaport çıkarıp eline sıkıştırırlar. Ancak o bilimsel altyapısı olan ABD'yi tercih eder, kendince doğrusunu yapar. Haklarını yemeyelim Amerikalılar ne isterse verir ve ondan çok şey umarlar.

Einstein, diğer bilim adamlarının aksine fizik üstü konulara çok meraklıdır. Mesela "Zihinsel Radyo" ve "altıncı his" olaylarına çok takar. Hatta, insanların telepatik yollarla iletişim kurabileceklerine inanır. Zaman ve mekan üzerine enteresan şeyler söyler, mesela ışık hızıyla ilerliyebilen bir uzay gemisinde seyahat edenlerin, çocuklarından genç kalacağını iddia eder.

Einstein sanıldığının aksine kararsızdır, sık sık kuramlarından cayar. Çok şey söyler ama pek azını ispatlar. Bir kısmının da yanlış olduğu ortaya çıkar. Elbette boş atıp, dolu tutturmak gibi bir maksadı yoktur ama ıskalamaktan yorulmaz. Mesela gravitasyon, elektrik, manyetik ve nükleer gücü tek formül altında toplayabileceğini sanır ama başaramaz. Einstein'in matematikle arası yoktur, belki de bu yüzden derdini anlatamaz.

Fizik üstü az felsefe

İşin doğrusu Einstein fizik üzerine felsefe yapar ve diğer filozoflar gibi sıkça bocalar. Her ne kadar kuvantum mevzuunda Heisenberg'in kafasını karıştırsa da laf gevelemekten hoşlanmaz, koskoca doktora tezi bile birkaç sayfayı aşmaz. Eğer "daha güvenli bir buzdolabı motoru"nu da saymazsanız hayatı kolaylaştıran hiçbir pratik çalışma içinde bulunmaz. Sürekli girift konularla uğraştığı için basit hadiseleri kavrayamaz. Einstein'in laboratuvarında ayaklarına dolanan bir kedisi ile yerinde duramayan bir köpeği vardır. Hayvanlar elbette çok sıkılır ve ikide bir eşiği tırmalarlar. Einstein kalkıp onlara kapıyı açar ama masasına dönünce konuyu toparlayamaz. Bu yüzden kapının altında köpeği için irice, kedisi için minikçe bir delik açtırmayı planlar. Çağırdığı marangoz çırağı "büyüğünü açalım yeter" der, "buradan ikisi de işler." Einstein böylesine pratik bir çare bulduğu için ufaklığı kucaklar. "Biliyor musun, sen bir dahisin" diye fısıldar.

Amerikan solcusu Mr. Albert Einstein

Einstein bir mesele üzerinde saatlerce düşünür, sonra birden hareketlenir ve neticeyi açıklar. Tez canlıdır, bazen tutturur, bazen ıskalar. Birilerinin hoşlanmasına ya da kızmasına aldırmaz, sadece işine bakar, ya da bakar gibi yapar.

Einstein çorapsız dolanır, ayda bir yıkanır ve (belki şaşacaksınız ama) sabun yemekten çok hoşlanır. (İşin acı yanı o yıllarda Gestapolar Yahudileri fırınlayıp sabun yapmaktadırlar). Dahimiz pistir, pasaklıdır, saçlarını bile taramaz, lakin (manyetik alan üzerinde çok çalıştığından olacak) kadınlar üzerindeki çekim etkisi tartışılmaz.

Meslektaşı Mileva'yla (hamile kaldığı için) zoraki bir evlilik yapar, ancak güzel kuzeni Elsa'yla arayı düzünce onu tanımaz. Bu arada sekreteri Betty, Avusturyalı sarışın Margarette ve milyoner Estella ile adı çıkar.

Belki de bu şekilde kendini saklar. Zira Amerika'da yaşamasına rağmen sosyal demokratlığa oynar. Aslında ne sosyal, ne de demokrattır. Bir kere asosyal'dır ve demokrasiyi sosyalizm ve siyonizm için kullanır. Üstelik sempatizan değil, militandır. Militan dediysek elbette gece afişe çıkıp semtinin sokaklarını sloganlarla boyamaz ama aranan komünistlere (mesela Hilaire Noulans ve adamlarına) yardım ve yataklıktan kaçınmaz. FBI, onun hakkında 1.500 sayfalık bir rapor hazırlar ama başkan bile şöhretinden (belki de Ruslara kaptırmaktan) korkar. O da bundan aldığı cesaretle antimilitarist beyanlarda bulunur, savaşanlara savaş açar. Einstein, "devlet halkını korumalı, halk devleti değil. ABD, bizi askerlik yapmaya zorlayarak bu ilkeyi ihlal ediyor. Güvenlik silahlanarak değil, savunma harcamalarını kısarak sağlanır. Sıradan bir caninin bu savaşa katılan askerlerden ne farkı var?" der.

Nagazaki'nin vebali...

Einstein her ne kadar silahlanmaya karşı gibi görünse de bilim adamına yakışmayan bir iş yapar, Roosevelt'in kulağına cevher-ül ferd (atom) bombasının sırrını fısıldar. Gelin bakın şu işe ki bomba onun beklediği gibi Almanların değil, Japonların başında patlar. Lakin pişkinliğe vurur, Hiroşima ve Nagazaki'nin vebalini üstüne almaz.

Einstein bir ara atomdaki elektronları sıçratarak tek frekanslı bir ışık demeti elde etmeye uğraşır ve bunu (ölüm ışınını) nispeten başarır. Bu çok tehlikeli bir silahtır ama aklı başında araştırıcılar ışını (laser) terbiye eder, kah metal kesmekte, kah ameliyatlarda kullanırlar.

Einstein'ı öldükten sonra otopsiye alırlar. Dr. Thomas Harvey, onun dehasıyla ilgili ipuçları bulabilmek için beynini çıkarır, sanılanın aksine Einstein'ın beyni, normal insandan % 12 oranında hafif çıkar. Ancak düşünce sinirlerini besleyen "gliyal hücre" sayısında bir fazlalık göze çarpar. Hayranları söz konusu beyni Wichita'da yaşlı bir doktorun evinde saklarlar.

Ben kimim burası neresi?

Ünlü araştırmacı bazen yemek yemeyi unutur bazen de yemeğe oturur, saatlerce tabaklara bakar. Bir keresinde telefon kulübesinden evini arar ve titreyen bir sesle "kayboldum, gelin beni alın" diye ağlar. Halbuki söz konusu kulübe ile evi arasında 50 metre mesafe vardır, o kadar...

Devamını Oku »

Bütün zamanlar için geçerli bir estetik kavramından söz edilebilir mi

Estetiği, geçici ve ilk tanımlamasında, insan aklının kendi sanatçı eylemi üzerinde düşünmesine bağladığımıza göre, her zaman ve her yer için geçerli hir sanat olgusu kuramından söz eden hir estetik olamayacağı açıktır.

Sanat, Şiir, Güzellik denilen önsel (a priori) gerçeklik, nasıl algılanacağı ve hayranlıkla karşılanacağı aşkın (transcendent) bir alanda değil, bugüne kadar yaratılmış ve yaratılmağa devam edilen sayısız şiirde, sanat yapıtında, güzellikte bulunuyorsa, mantıkî önsel bir sanat kavramı da bugüne kadar oluşturduğu ve oluşturmağa devam ettiği yargılarda, ortaya çıkardığı görünümlerde, kuramlarda, çözdüğü ve bundan sonra da çözeceği sorunlarda ve sorun gruplarında yatmaktadır. Tanımlamaların ve ayrılıkların, ilişkilerin ve olumsuzlamaların her birinin kendi tarihleri vardır, yüzyıllar boyu durmadan süren bir çalış­manın sonucudurlar. Dolayısıyle estetiğe, ya da sanat bilimine (bazı skolastik kafaların yaptığı gibi) sanatın her zaman için geçerli bir tanımını yapmak ve bu kavramdan
estetik biliminin tüm alanını kaplayacak öğretileri çıkarmak gibi bir görev verilemez.

Sanatı insan aklının yarattığı belli başlı bulgulardan biri olarak, estetik görünümü içinde aklın eseri olarak kabul eden Italyan filozofu ve estetikçisi Benedetto Croce'nin (1866-1952), ülkücülüğü nedeniyle utangaç yorumlarıyle somutlaştıramadığı bu durumu, çağdaşı ve yurttaşı Carlo Salinari şöyle açıklamaktadır:

"Marx ve Engels, düşüncelerinin genel konumuyle uyumlu olarak sanata tarihsel bir kaynak tanımışlar, onu 'insanın ölümsüz niteliğinin’ yok edilemeyen bir işlevi, ‘ruhun genel bir kategorisi’ olarak anlamayı yadsımışlardır. Marx ve Engels, sanatın somut ve gerçek olan insanın etkinliklerinden (ve gereksinimlerinden) doğduğunu, bunun sonucu olarak da bütün yer ve zamanlar için geçerli bir tanımın mümkün ve yararlı olmadığını açık bir biçimde ileri sürerler. Dolayısıyle, sanat olgusunun genel kuramı olarak anlaşılan bir ‘estetik' kavramını da yadsırlar.»

İnsanın doğa karşısındaki durumu ve davranışı nasıl tarihin ilk gününden başlayarak aralıksız bir değişimle, insanın doğaya adım adım egemenliğiyle belirliyse; ilk aleti kullanan insanın bilgisiyle bugünkü bilimsel bilgi, mağara resimlerini yapan ilk büyücü-sanatçının duygusu ve bilinciyle bugünkü sanatçının duygusu ve bilinci arasında da insanın gerçeğe egemen olma mücadelesinin izlerini görmemek olanaksızdır. İnsan doğayı değiştirir, kendine düş­man güçleri kontrolu altına alırken kendi öz bilincini de yaratmıştır. Dolayısıyle insanın «özne»yi yaratma süreci içinde gerçeği tanıma yetilerinin tümü temelden yapısal değişikliklere uğrar. Bir yandan maddi dünyanın, tekniğin gelişimi, öte yandan bilinç, duygu ve sezginin gelişimi sanat olgusunu, estetik değerlendirmeyi insanın dünyadaki etkinliklerinin bir ayrılmazı durumuna getirir.

Bu nedenle, «estetik, güzelliklerin bilimidir, sanatların felsefesidir» önerisi, «hangi çağda, hangi toplumsal-ekonomik ilişkiler içinde hangi güzelliklerin ve sanatın bilimidir?» sorusuyla birlikte göz önüne alınmak gerekir.

Bu durum, estetiğin daha sınırlı ve özel tanımlarına geçmeden önce bizi kendiliğinden, bu tanımlamaları hazırlayan tarihsel düşünce ve olguları, bu konuda ileri sürü­len savları incelemeğe, bir bakıma estetik konusundaki dü­şüncelerin tarih içinde kısa bir gözden geçirilişine götürmektedir.

Modern bir estetik tanımına ve anlayışına ancak bu aşamalardan geçerek varabiliriz.

Devamını Oku »

Ortaçağ Felsefesi ile Kültürünün Özellikleri - 1

Batı Roma İmparatorluğu, Kavimler Göçünün, Akdeniz çevresinde ve içerlerinde yüzyıllar sürmüş bir politik düzene son verecek olan bu dev kımıldayışın seli altında ezilip yıkılınca, bilimsel kültür de yok olmak tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştı. Avrupa'da Eski Dünyanın yıkıntıları içinde, antikçağın kültür değerlerini ele alıp ilerisi için kurtaran Kilise olmuştur. Barbar kavimlere - Roma ve Cermen kavimlerine - antik bilimi benimsetme işinde din çıkış- noktası yapılmıştır. Kültürsüz genç kavimler - barbarlar - Kilisenin aracılığıyla Eski Dünyanın okuluna gidip onun kültür değerlerini yavaş yavaş benimseyerek yetişmişlerdir. Renaissance ile başlayan Avrupa'nın yeni kültürünü bu yetiştirme hazırlamıştır. Renaissance, genç Avrupa uluslarının artık erginliğe ulaşmalarının ürünüdür.

Tutulan yolun doğal sonucu olarak da, önce, Kilisenin antik kültürden kendine uygun bulup aldığı düşünceler ayakta kalabilmiş, Kiliseye aykırı olanlar da kesin olarak dışarıda bırakılmıştır. Bu yüzden antik kültürün birçok değerleri karanlıklara gömülmüştür. Bunlar, sonra, uzun yüzyıllar içinde binbir zahmetle - Renaissance'ta - yeniden gün ışığına çıkarılacaktır.

Kilise, genç kavimleri eskiçağın kültür değerleriyle - hiç olmazsa bunlardan işine gelen bir kısmı ile - yoğurup yetiştiren bir okul olmuştur dedik. Kilise de o sıralarda bunu yapacak durumda idi; çünkü Roma İmparatorluğu yıkıldığı zaman ayakta kalmış tek büyük güç Hıristiyan Kilisesi idi. Hıristiyanlık, birkaç yüzyıl içinde başlangıçtaki küçük cemaattan koca bir örgüt geliştirmişti. Ayrıca, bütün insanlığa "kurtuluş"u sağlamayı özel görevi saydığından, barbarların din bakımından yetişmesini, eğitilmesini üzerine almak, Kilisenin özünde bulunan bir işti. Üstelik, o sıralarda elde, bu yetiştirme işine temel olabilecek Augustinus'un birliği olan öğretisi de vardır, işte, barbar Cermen ve Roma Kavimleri antikçağın kültür mirasını bu yoldan edinmişlerdir.

Felsefeye, bilime bu yaklaşma, bu giriş biçimine bakarsak, ortaçağ eski Yunanlıların yürümüş olduğu yolu tam tersinden yürümüştür diyebiliriz. Yunanlılarda felsefe ilkin dinden kopma ile, bilmek için bilmek ile, salt bilmeden (theoria) duyulacak sevinç için başlamış, ancak sonraları yavaş yavaş değişerek pratiğin (praxis) - ahlaki ödevlerin, dini özlemlerin - hizmetine girmişti. Ortaçağ felsefeyi hemen işin başında bile bile pratiğin - dinin ereklerinin - hizmetine koşmuştur. Ona göre felsefenin göreceği iş, duygu ve kanıda sağlam ve tartışmasız olarak elde bulunanı, pekiştirilmiş olanı, düşünce ile açıklığa kavuşturmak ve kavramsal olarak dile getirmektir.

Ama, ortaçağın bu ana tutumunun yanı sıra, yavaş yavaş, salt öğrenme için öğrenme bakımından da bir heves uyanıp gelişmiştir. Önce çekine çekine, sonra da bile bile. Bu eğilim, önceleri, doğal olarak, inancın dokunulmaz tasavvurlarına uzak olan alanlarda başlamış, sonra gittikçe yayılmıştır. Bu gelişme de, inan ile bilimin sınırlarının ayrılmasına, felsefenin teoloji karşısında bağımsızlığını elde etmesine yol açmıştır. Böylece, bir anlamında genç Avrupa uluslarının yetiştirilmesi demek olan Ortaçağ Felsefesi, çıkış noktası olarak Kilisenin öğretisini almış, sonunda da bilimsel düşünceye yaklaşmıştır.

Gerçi bu süreçte yeni uluslar da ortaçağ kültürüne kendilerinden bir renk katmışlardır. Ama, Ortaçağ Felsefesi ana düşüncelerinde - sorunlarında ve bunların çözümlerinde - Antik Felsefenin kavramlar sistemi içinde kapalı kalmıştır. Büyük bir iş olan genç uluslar yetiştirme, eğitme işinde ortaya konan en yüksek düşünce ürünleri bile, bir öğrenci başarısından pek ileriye gidememiştir denilebilir. Genellikle yapılan şey, antikçağın düşünce dünyasını benimsemek olmuştur. Bundan dolayı, Ortaçağ Felsefesi, ancak, Antik Felsefenin belli bir açıdan sürüp gitmesi diye anlaşılabilir. Bu felsefe, Hıristiyanlaştırılmış Antik Felsefedir.

Ama Antik Felsefe sonuna kadar bir gerginlik içinde - tartışmalar, çatışmalarla - gelişmişti. Oysa Ortaçağ, benimsediği ve kendine göre biçimlendirdiği felsefeyi, genel olarak, olmuş-bitmiş diye saymıştır. Bu felsefeye göre, Kilisenin benimsediği antik filozoflar ile Kilise düşünürleri "doğru"yu bulmuşlardır; artık yapılacak şey, bunun şurasında burasında düzeltmeler yapmak, tutarsızlıkları gidermektir. Başka bir deyişle: ortaçağın duruk - statik - bir felsefe anlayışı var, antikçağınki ise dinamik.

Bütünüyle duruk olan Ortaçağ Felsefesinin içinde yine de birtakım kımıldamalar bulabiliyoruz. Bu felsefe, benimsediği Antik Felsefenin kavramlarını işlemekten oluşmuştur. Ancak, bu kavramların kendilerinde bulunan karşıtlıklar birtakım felsefe sorunlarına yol açmış, birtakım akımları ortaya çıkarmıştır. Daha başlangıçta, bir çatışma Augustinus'un temsil ettiği resmi kilise öğretisi ile Yeni-Platonculuk arasında olmuştur. Bu anlaşmazlık, bundan böyle din-felsefe ilişkileri konusunda bütün Ortaçağ boyunca temelli bir ayrılık olarak kalacaktır, ileride görüleceği gibi, Augustinus'un felsefesi "Kilise" kavramına dayanır; bu kavram üzerinde toplanıp işlenmiş olan bir felsefedir. Agustinus'a göre felsefenin ana ödevi, Kilise öğretisini bilimsel bir sistem olarak oluşturmak, bu bakımdan temellendirip geliştirmektir. Bu ödevi yerine getirmek yolunda oldukça, Ortaçağ Felsefesi skolastiktir, bir okul bilgisidir. Bunu karşısına çıkan Yeni-Platonculuk akımı ise, ilk planda Kiliseyi göz önüne bulundurmaz; tek kişiyi esas sayar; onu, Tanrı ile birleştirecek o mutlu bilgiye ulaştırmayı erek bilir. Bu yolda oldukça da, Ortaçağ Felsefesi bir mistisizmdi. Skolastik için esas, Kilisenin saptamış olduğu öğretidir; mistisizm için ise kişisel dindarlıktır.

Dinin öndayanaklarının ne olacağı konusundaki anlaşmazlıkan doğan bu iki akım yanında ortaçağda yavaş yavaş belirip genişleyen bir akım da, dini olmayan real bilgiler bakımından olan bir gelişmeyi içine alır. Bu akımın da yine - dini olanlar gibi - antikçağ kültürünün kazançlarından, Yunanlılar ile Romalıların dünya konusunda geliştirdikleri bilgilerden yararlanmış, beslenmistir. 1200 yılı sıralarında Arap Felsefesi ve bilimin öğrenilmesi, dolayısıyla Antik Felsefe ile o zamana kadar bilinmeyen bir genişlikle tanışılması, bu akımı birdenbire hızlandırmıştır. Bu gelişme de, sonunda, din ile felsefenin ayrılmaları sonucuna vardıracaktır.

Ortaçağ Felsefesi, Antik Felsefenin belli bir açıdan sürüp gitmesiydi; bu belli açı da Hıristiyanlığın açışıydı. Ortaçağ kültürü antikçağ dünya ve hayat anlayışının Hıristiyanlaşmasından oluşmuştu. Ortaçağ Felsefesinin öğretilerine geçmeden önce, bir de şu konuyu biraz aydınlatmak yerinde olacak: Hıristiyanlaştırmak ne demektir? Hıristiyanlığın getirmiş olduğu — antikçağın bilmediği, ya da bağlanmadığı - "yeni görüş"ler nelerdi? Bu "Hıristiyan olan" ne? Antik dünya ve hayat anlayışı karşısında Hıristiyanlığın özellikleri — kendisine özgü düşünceler - hangileridir?

Hıristiyan dünya görüşünün başlıca özelliklerini antikçağınkilerle karşılaştırarak belirtmeye çalışalım. Hıristiyanlığa özgü olan bir anlayış, her şeyden önce, bu dinin Tanrı kavramıdır. Hıristiyanlıkta Tanrı, dünyayı istenciyle yoktan varetmiş olan yaradandır. Hıristiyanlığın birçok görüşleri bu Tanrı anlayışına bağlıdır; bunun doğal, mantıki bir sonucudurlar. Nitekim böyle bir Tanrı kavramı, yaradan ile yaratık arasına aşılmaz bir uçurum, giderilemez bir ayrılık koyar. Oysa, antikçağda yaradan ile yaratım arasında bu kesin karşıtlık yok. Çünkü antikçağ için Tanrı, bu evrenin bir mimarıdır, bir yapı ustasıdır (Demiourgos); biçimlendirdiği maddeyi Tanrı hazır bulmuştur; madde de, Tanrının kendisi gibi, öncesizdir, onun gibi yaratılmış değildir. Yaradan-yaratık ilişkisi için antikçağın tipik bir görüşü olan Yeni-Platoncu felsefeye göre, Tanrı varlığın kendisidir; geri kalan bütün varolanlar Tanrısal Varlık dolayısıyla, ondan "pay aldıkları" için varolmuşlardır. Dolayısıyla da, bütün yaratıklar dünyası - canlılar, cansızlar - Tanrıdan türediklerinden (emanatio), onunla özdeştirler, onunla bir özdendirler - Onun pek sönükleşmiş ışınları olsalar bile. Oysa Hıristiyanlıkta yaradan ile yaratık aynı hamurdan değiller, başka başka özlerden. Onun için aralarında kapanmaz bir aralık var.

Ortaçağın başlıca akımlarından biri olan mistisizm Tanrı üzerindeki bu orthodox Hıristiyan görüşüyle hep savaşmıştır. Resmi Hıristiyan görüşüne boyuna sızan Yeni-Platonculuk, Hıristiyanlığın bu Tanrı-insan ilişkisi anlayışını hep mistisizme kaydırmıştır. Çünkü Tanrı ile insanın içten yakın oldukları, birbirlerinden birçok basamaklarla ayrı da olsalar, önce eşit oldukları düşüncesi, Yeni-Platonculuğun, dolayısıyla da onun bir görünüşü olan mistisizmin en temelli görüşlerinden biridir.

Hıristiyanlığın bu sert Yaradan-yaratık karşıtlığı, Tanrı-insan ilişkileri açısından alınırsa, bundan yalnız teorik değil, pratik bakımdan da pek önemli olan birtakım sonuçların çıkmakta olduğunu görürüz, insan, varoluşunu Tanrının istemesine borçlu ise, o zaman insan hayatının tek anlamı, Tanrının istediğini yerine getirmek olur. Hıristiyanlık theosentrik bir dindir: Tanrı bütün varlığın merkezidir; her şey dönüp dolaşıp ona bağlanır; bütün varlık Tanrı istediği için vardır; bu dünya Tanrı kendini açsın diye vardır; evren Tanrının açınmasıdır (vahyi). Açınma da Tanrının istenç ve özünün bir dile gelmesi olduğu için, tek doğru olandır, tek geçerliği olan şeydir. Bu yüzden Hıristiyanlık, alçakgönüllü olmayı (humilitas), Tanrının önünde alçalmayı, küçülmeyi en yüksek erdem sayar; bu erdem, Hıristiyan dindarlığının özüdür. Dolayısıyla da, bunun tersi olan kibir, yani Tanrıya eşit olmaya, kendini onunla bir tutmaya kalkışmak, onun sırlarına ulaşabileceğini düşünmek, en büyük kötülüktür. Sonra: budünyadaki bütün otoriteler, Tanrısal istençten aktarılmadırlar; ondan ödünç alınmışlardır; onun izniyle iş görmektedirler. Onun için ana-baba ve devlet gibi otoritelere itaat gerek. Öteki erdemler de, itaat gibi, hep böyle, Tanrıya bağlanarak temellendirilirler.

1 - 2

Devamını Oku »

Ortaçağ Felsefesi ile Kültürünün Özellikleri - 2

Yaratıklar dünyasının ötesinde bulunan, aşkın (transcendent) olan Hıristiyan Tanrısı, bir de kişiliği olan Tanrıdır. Bu kişiliği olan tanrı karşısında da, kişiliği olan ruh var: "Ben"in karşısında "sen"in olması gibi. Her ikisi de bunların, dışarıya karşı kapalıdırlar. Hıristiyan Tanrısı, Herakleitos'un, Stoa'nın Logos'u gibi, evren içinde dağılıp bölünen, kişiliği olmayan bir Tanrı değil. Onun için, Tanrı ile birleşmeyi göz önünde bulunduran mistikler, hep Tanrının bozulmaz bir birlik, kırılmaz bir çember gibi olan kişiliğini ortadan kaldırmayı denemişlerdir. Ruhun kişiliği düşüncesi de antik bir düşünce değil. Antik felsefede ruh, kişisel değildir, bir doğa faktörüdür. Bu yüzden Antik Felsefe, ruh (psykhe) ve can (bios) kavramlarını sıkı sıkıya birbirine bağlar. Bu anlayışta tek tek ruhlar, Evren Ruhunun dallanıp budaklanmaları, sürgünleri gibidir. Buna karşılık, ruhun tek başına olduğu, yalnız olduğu, yalnızlığı içinde Tanrının karşısında bulunup Tanrının bakışlarının üzerinde toplandığı düşüncesi, kişilik kavramının gelişmesine yol açan bu görüş, antik değil, bir Hıristiyan düşüncesidir. Mistisizm bu düşünce karşısına da çıkmıştır. Çünkü mistik, Tanrıya esrime (ekstasis, vecit) ile, yani "ben"in sınırlarını kırarak, bu "birliği" çözerek ulaşmayı dener. Pantheist mistisizmin amacı, hep, bilincin çemberini, "ben"in kapalılığını aşmaktır. İşte, bu kişiliği olan, yaratıklar dün- yasının yaradanı olan transcendent bir Tanrı kavramı, Hıristiyan inancını taşıyan bir ana direktir.

Hıristiyan inancını taşıyan bir başka direk de: Tanrı-İnsan ile birolmak yolu ve aracıyla insanın günah ve ölümden kurtulacağı düşüncesidir. Tanrı-İnsan ile birolmak da, birtakım kutsallaştırıcı eylemler (sacramentum), ile gerçekleştirilir. Bu Tanrı-İnsan anlayışı, yalnız Hıristiyanlıkta değil, o sıralarda Roma İmparatorluğu içinde yayılıp yerleşen bazı Hellenistik kültlerde de var. Buda, kişisel bir din gereksemesinin uyanmış olduğunun bir belirtisi. Çünkü din, bu sıralarda Roma'da bir devlet işi olarak dışlaşmıştı, resmi Roma dini, imparator kültünde devletin kendisini Tanrılaştırmasına varmıştı. Kişisel dindarlıkda, her şeyden önce, kişisel ölümsüzlüğü özlemek demektir.

Tanrının insan olması, bu insan olmuş Tanrı ile kutsallaştırıcı eylemler yoluyla birleşebileceği inancı, Hıristiyanlıktaki mistik öğedir. Hıristiyanlığın ilkece bütün yaratıklardan başka olan transcendent Tanrısı ve bu Tanrı ile bir olmayı göz önünde bulunduran mistik inanç nasıl uzlaşabilir? Bu uzlaştırmayı daha, Hıristiyan inancının ilk kurucularından olan havarilerden (apostolos) Paulus da denemiştir. Paulus, Tanrıya karşı işlenmiş bir suç olan günah ile ölümü birbirine bağlar, İnsan, ona göre, doğuşundan, doğasından (physis) günahlıdır; bu yüzden ölüme mahkûmdur, ölüm cezasına çarptırılmıştır. Ama, Tanrı özgür bir eylem ile, kendisi isteyerek insan olmuş; bununla da insana ölümden kurtuluş yolunu açmıştır. Çünkü insan, ölüp dirilen Isa ile birolunca, dolayısıyla onun kaderine katılınca, onun gibi, yeniden doğma, ölümü aşma olanağını kazanabilecektir. Bu da Tanrının insana bir lütfudur (gratia).

Bu "kurtuluş" dogması, Hıristiyanlığın ahlak görüşünün ayar noktasıdır. Günah, Hıristiyanlığa göre, insana, doğmuş olması, ölümlü olması gibi özgü olan bir niteliktir; insan doğasından günahlı ve ölüme mahkûmdur. Bu yüzden de insan, günahtan ancak doğaüstü bir ilkenin yardımıyla, Tanrının kendisine elini uzatmasıyla (inayet) kurtulabilir. Ama bu demek değil ki, insan günaha karşı savaşamaz, savaşmamalı. Tam tersine: Bu savaş olmasa, insan kurtuluş gereksinmesini de duymazdı. Yalnız şu var: Bu savaşmasında insan, yalnız kendi gücüyle başarıya ulaşamaz.

Burada, biraz da, Hıristiyanlığın bu görüşü ile Antik Felsefenin bu konuda ki anlayışını karşılaştıralım. Sokrates ile onun izinde yürüyenlere göre erdem= bilgidir; kimse bile bile kötülük (suç, günah) işlemez; insanın bilgisi arttıkça suçtan da uzak durur. Dolayısıyla en yüksek amaç olan mutluluğa, insan kendi gücü ile - bilgisini olgunlaştırmakla - ulaşabilir. Hıristiyanlığa göre ise, böyle bir şeyi düşünmek bile bir küstahlıktır, bir günahtır, İnsanın günaha karşı yaptığı savaş, tüm doğasına karşı açtığı bir savaştır; amaç da, bu doğayı tümü ile yenmektir. Gerçi, doğamızın belli yönlerini yenmek düşüncesi Antik Felsefede de var: Sokrates, duygulanımlar, duyusal istekler üzerinde akıl ile bir egemenlik kurmak gerektiğini ileri sürmüştür; Stoa, tutkuların üstüne yükselme (apatheia) ile "içten bağımsız olmaya", dolayısıyla mutluluğa ulaşabileceğine inanmıştı. Hıristiyanlığın ideali bunlardan büsbütün başka bir şey. Burada göz önünde bulundurulan: İnsanın bütün gücünü ortaya koyarak - hiçbir zaman da tam olarak gerçekleştiremeyeceği — etini yenmek çabasıdır. Sokrates de, Platon da, Stoa da ruhun yüksek yönünün (akıl, istenç) aşağı yönüne (istekler, içgüdüler) hâkim olması gerektiği, hâkim olabileceği düşüncesindeydiler. Hıristiyanlığa göre ise, ruh, doğal halinde, bütünüyle bozulmuştur, onun için amaç da: Büsbütün başka bir insanı, yepyeni bir insanı ortaya koymaktır. Yine bu yüzden, Antik Felsefenin düşündüğü gibi, ruhun yalnız yüksek kısmı ölümsüz değildir; Tanrının inayetine ulaşacaksa, insanın tümü birden yeniden dirilecektir - ancak baştan aşağı değişmiş olarak. Bu son söylenenleri, Hıristiyanlığın "ölüm"karşısındaki tutumu daha iyi aydınlatabilir, ölüm sorunu, "ölüm karşısında en doğru tutumun ne olabileceği", "ölüm korkusunu yenme" sorunu, Antik Felsefede de - önce Sokratesçi çığırlarda, sonra da özellikle Aristoteles'ten sonraki gelişmede - önemli bir yer alır. Bu konuda Antik Felsefenin düşüncesi özetle şudur denilebilir: ölüm korkusu, insanın aklı yenebileceği bir yanılmadır. Hıristiyanlığa göre ise (Paulus ile Augustinus için), bütün bu ölüm gerçeğini görmezlikten gelmek isteyen yorumlar, kendi kendimizi bir aldatmadır; "Ölümden korkulmaz" demek boş bir sözdür, ölüm korkusu beşeri bir şeydir; günah gibi insanın özü ile ilgilidir, ölüm korkusundan kurtulma, ancak ölümden kurtulma ile olabilir. Ölümden kurtuluşu da ancak Tanrının kayırması (inayeti) sağlayabilir. Hıristiyan dünya görüşünün getirdiği, Antik Felsefede olmayan, yeni anlayışların başlıcaları bunlar.

Hıristiyan görüşünün Antik Felsefe ile ortak olduğu anlayışlar da, bağdaşıp birleştiği yönler de - bu felsefenin yardımıyla öğretisini oluşturmaya çalıştığına göre - elbette var. Bunların başında, Platon'un idealizmi ile dualizmini, Aristoteles'in teleolojisini, Stoa'nın monotheizmi ile "önceden belirlenmiş olma" (praedestinatio) inancını sayabiliriz. Antik Çağ Felsefesinden yalnız bir çığır ile, şüphecilik ile, Hıristiyan dünya görüşü, elbette hiçbir şekilde uzlaşamazdı. Çünkü şüphecilik (skepsis), çürütülemez bir doğrunun insan için olamayacağı, şüphede durup kalınması gerektiği düşüncesindedir. Oysa Hıristiyanlık mutlak bir inana bağlanıyordu; belli inançlarda kesin bir doğru'ya varmış olduğuna güveniyordu. Şüphecilik ise, böylesine bir doğruya ulaşmayı ilkece olanaksız sayıyordu.

Kaynak: Macit gökberk - Felsefe Tarihi

1 - 2

Devamını Oku »

Modern Bilimlerin Işığında Atomcu ve Stoacı Alan Modelleri - 1

Halil Güveniş

Modern alan kuramı, antik çağda geliştirilen atomcu modeli de, stoacı modeli de haklı bulmaktadır; bu iki modelin birbirlerini tamamladıklarını ve gerçeğin eşdeğerli iki yüzünü teşkil ettiklerini söylemektedir. Atomcu model, alanın değiş tokuş edilen parçacıklardan oluştuğunu; stoacı model ise, bu parçacıkların aynı zamanda tüm uzayı saran bir gerilim durumu (dalga) olduğunu varsaymaktadır. Ancak, elektromanyetik alanın birbiriyle çelişen iki model tarafından betimlenmiş olması, günümüzde de çözüm bekleyen bir problemdir…

“İki cisim birbirini uzaktan nasıl çeker?” sorusu, doğa felsefesini derinden etkilemiştir. Bu soruya cevap vermek için, cisimler arası uzayı tamamen kaplayan bir kuvvet alanı kabul edilmiş, çeşitli alan modelleri geliştirilmiştir. Atomcular alanı, parçacık değiş tokuşu ile açıklamaya çalışmışlar, stoacılar ise, hava (pnevma, Esir) vasıtası ile tüm maddenin birbiriyle etkileşim içinde olduğunu iddia etmişlerdir.

Bugünkü seminerimizde, atomcu ve stoacı alan modellerini modern bilimlerin ışığında incelemek istiyoruz. Bunu yapabilmek için önce, elektromanyetik olayların mıknatıs taşı ve kehribar kuvveti olarak bilindiği antik çağa gideceğiz. Deneysel ve matematiksel olarak hemen hemen hiçbir şeyin bilinmediği bu çağda, atomcu ve stoacı modellerin, elektromanyetik olayları felsefik anlamda açıklamış olduğunu göreceğiz. Böylece, fizik kuramlarının temelinde yatan felsefik açıklamalar gözler önüne serilecek.

Seminerin yarım saati aşmayacağını tahmin ediyorum. Anlaşılmayan yerler olursa hemen sözümü kesmenizi ve anlamadığınız noktaları belirtmenizi rica ediyorum. Tartışma gerektiren sorularınızı ve kendi katkılarınızı ise, seminerin sonuna saklamanızı öneriyorum. Seminerin anlaşılabilirliğini tehlikeye atmamak için mümkün olduğunca kısa ve öz konuşmaya çalışacağım. Tartışma bölümünde, eksiklerimi ve açıklanmasını istediğiniz noktaları belirtmenizi ve bir açıklama istemenizi bekliyorum. Unutmayın ki, felsefik bir yolculuk, ancak felsefik bir tartışma ile sonuçlandırılabilir!

Mıknatıs taşı ve kehribar

M.Ö. 600 yıllarında Miletli Thales, mıknatıslı taşların demir parçalarını çektiğini fark etti. Daha sonra bir deney yaptı ve yünle ovulan kehribarın, saman çöplerini çektiğini gördü… Mıknatıs taşı ve kehribar (Yunanca adıyla elektron), günlük yaşamda ender rastlanan maddelerdi. Mıknatıs taşları Magnesia’da (bugünkü Manisa’da) çıkarılıyordu. Kehribar ise, altın gibi az bulunan bir maddeydi. Dahası, mıknatıs taşının ve kehribarın kuvvetleri, sadece belirli maddeleri çok özel şartlar altında çekebiliyordu.

İki cisim birbirini uzaktan nasıl etkileyebiliyordu? Mıknatıs taşının ve kehribarın çekim kuvvetleri birbirinden farklı mıydı? Yoksa, tek bir olgunun iki ayrı yüzünü mü teşkil ediyorlardı?.. İşte, doğa felsefesinin cevap vermeye çalıştığı sorular bunlardı. Eski çağ insanları, gizemli uzaktan çekim kuvvetlerine doğa üstü nedenler aramıştı, ilahi güçlerin tezahürü olarak görmüştü. Oysa doğa felsefecileri bu kuvvetlere, akla ve gözleme dayanan maddi nedenler bulmak istiyordu. Birbirinden uzak iki cisim, aralarındaki mesafeyi atlayarak kuvvet uygulayamayacaklarına göre, cisimler arası uzayda (alanda) bazı olayların cereyan etmesi gerekiyordu. Ancak bu şekilde, somut madde hareketlerine dayanan açıklamalar yapmak mümkün olabilirdi.

Atomcu model

Manyetizmaya ilişkin ilk açıklama Demokrit’ten geldi. Aphrodisias’lı Alexander’in Fizik İncelemeleri kitabından öğrendiğimize göre Demokrit, “Mıknatıs taşı demiri neden çeker?” sorusuna, üç temel varsayımdan hareket ederek cevap veriyor:

1. Cisimlerden dışarıya atom akımı vardır.
2. Her atom kendine denk atomlara doğru hareket eder.
3. Her cisim çevresindeki boşluğu doldurmaya çalışır.

Bu üç temel varsayım dışında, mıknatısın ve demirin birbirine denk atomlardan oluştuğunu kabul ediyor Demokrit. Ancak diyor, mıknatısın atomları demirinkilere nazaran daha ince ve gevşektir ve daha fazla boş mekana sahiptir. Bu yüzden mıknatısın dışarı akan atomları daha hareketlidir ve demirin denk atomlarına doğru hızla hareket eder. Demirin gözeneklerine girince, demir atomlarını harekete geçirir ve ince olmaları dolayısıyla bunların arasından geçer. Hareketlenen demir atomları, dışarıya, mıknatısın denk atomlarına doğru akar. Böylece demir, dışa akan atomlarının peşinden boşluğu doldurur ve mıknatısa doğru harekete geçer. Ancak, mıknatıs demire doğru hareket edemez, çünkü demirin dolduracağı o kadar fazla boş alan yoktur.

Demokrit’in manyetizmaya ilişkin düşünceleri bunlar… Özetleyecek olursak: Demokrit, cisimlerden dışarıya atom akımı olduğunu ve atomların değiş tokuşunun manyetik kuvveti meydana getirdiğini söylüyor… Tabii Demokrit’in açıklamasında, atomların değiş tokuş mekanizması hakkında birçok tutarsızlık ve spekülasyon var. Ancak bu açıklamanın 2400 yıl önce yapıldığı düşünülürse, günümüzde geçerli olan elektromanyetik alan kuramıyla benzerlikleri şaşırtıcıdır. Bugün de, cisimlerden dışarıya foton dediğimiz ışık parçacıklarının aktığı (salındığı) kabul edilmektedir; bu parçacıkların değiş tokuşunun elektromanyetik kuvvetleri meydana getirdiği düşünülmektedir.

Ancak, Demokrit’le modern açıklama arasında iki fark var. Birinci fark, boşluğun yapısı konusunda. Demokrit’e göre boşluk, tamamen boştur; içinde hiçbir şey yoktur. Oysa modern alan kuramı, boşlukta cisimlerden bağımsız foton titreşimleri olduğunu kabul eder ve bunların cisimlerle etkileşimini göz önünde bulundurur… Demokrit’le modern açıklama arasındaki ikinci ve en önemli fark ise, fotonların (atomların) iki cisim arasında giderken seçeceği yol konusunda. Demokrit’in mekanikçi anlayışına göre, cisimlerden dışarıya akan atomların her biri öteki cisme ulaşmak için sadece ve sadece tek bir yol kullanır. Oysa modern alan kuramı, değiş tokuşu yapılan her bir fotonun aynı anda mümkün olan yolların hepsini denediğini kabul eder. Pekiyi, bu nasıl mümkün olacaktır? Madde parçacıklarının en temel özelliği, uzayda belirli bir yer kaplamalarıdır. Aynı anda mevcut yolların hepsini denemek için sayısız parçaya bölünmeleri ve yolları teker teker katetmeleri gerekmektedir.

Görüldüğü gibi, atomcu modelle modern açıklama arasında, parçacıkların katettiği yollar konusunda uzlaşmaz bir çelişki var. Mekanikçi-atomcu model, elektromanyetik kuvvetleri kısmen açıklamaktadır. Değiş tokuşu yapılan parçacıkların mevcut yolların hepsini deneyebilmesi için alternatif bir modele ihtiyaç var… Şimdi bu modeli tanıyalım.

Stoacı model

Bir şeyi açıklamak için iki temel yöntem kullanabiliriz. Birinci yöntem, incelenmek istenen nesneleri parçalara bölerek açıklamaktır ki, biz buna indirgemecilik diyoruz (atomculuğun yaptığı da budur). İkinci yöntem ise, nesneleri çevresiyle etkileşim içinde görmektir ki, biz buna bütünselcilik diyoruz. Bu da stoacı felsefenin yoludur.

Stoa’ya göre, tüm evren tek bir tözden, kuvvet uygulama yeteneğine sahip maddeden oluşur. Gerçek olan her şeyin bir bedeni vardır. Cisimler, maddesel nedenlerden dolayı birbiriyle etkileşir. İlkmadde (Heraklit’te olduğu gibi) ateştir; yoğunlaşarak öteki elementleri yaratmıştır (Anaximenes’te olduğu gibi). Ateş, evrenin varolmasıyla ve tanrıyla özdeştir ve aynı zamanda ilk sebep, ilk nefes, alemlerin usu ve yasası, kaderi ve tanrısal öngörüsüdür. Her şeyi yaratan, can ve ruh veren, hareket ettiren odur. Tıpkı ısının kor demire işlemesi, sıcak yaşamın vücudu sarması gibi, her şeyin içinde maddesel olarak akan; can, ruh, nefes, soluk vererek dünyayı ayrılmaz bir bütün haline getiren odur.

Bu bütünlük, cisimler arası uzayı tamamen saran hava (pnevma, Esir) vasıtasıyla sağlanır. Cisimlerden çıkan ateş, Esirin içinde akarak bir çeşit yaşam gerilimi (tonos) yaratır. Uzayın bir noktasında gerilimin değişmesi, tüm diğer noktalara yayılarak cisimler arasında sempati (çekim kuvveti) doğurur. Böylece maddenin normlara ve tanrısal yasalara göre hareket etmesi sağlanır.
Stoa’nın temel açıklamaları bunlar… Özetleyecek olursak: Stoa ateşi, yani maddeye şekil veren tanrısal gücü, evrenin ilk hali olarak tasvir ediyor. Çeşitli madde türlerini ve Esiri, bu ilkmaddenin yoğunlaşarak değişmesi olarak tarif ediyor. Evrenin bütünlüğünün ve birliğinin, Esirin içinde akma ve yaşam gerilimi yaratma özelliğine sahip ateş (tanrı) tarafından sağlandığını söylüyor…

Stoacı modelin dikkati çeken en önemli yanı, madde, can, ruh kavramlarını bir nefeste kullanması ve bunların, evrenin gelişimi sürecinde her zaman yan yana (iç içe) bulunduklarını varsayması. Oysa bilimsel bulgular bize, bunun tam tersinin doğru olduğunu söylüyor: Fizik madde, evrenin ilk evresinde candan ve ruhtan bağımsız olarak varolmuştur. Daha sonra canlılar, genetik bilgi taşıyan biyolojik sistemler olarak cansız maddenin içinden çıkmışlardır. Ve nihayet, canlıların beyninin gelişmesi sürecinde ruh dediğimiz özellik, aşamalı olarak evrimleşmiştir… Maddenin bütün bu evrelerini, stoacıların (veya atomcuların) yaptığı gibi tek bir modelle betimlemeye olanak yok. Maddenin somut hareketini göz önünde bulundurup buna uygun modeli (veya modelleri) geliştirmek gerekir (Aristoteles’in öngörüsü!).

Bu yüzden stoacı modeli, tüm maddeyi açıklayan bir şema olarak görmek mümkün değil. Bunun yerine, sadece elektromanyetik kuvvetleri betimlemeye yarayan bir kavram sistemi olarak görmek ve şöyle sormak mümkün: Acaba stoacı model, mıknatıs taşının kuvvetini açıklayabilir mi? Atomcu modelin eksik bıraktığı noktaları tamamlayabilir mi?.. Şimdi bu soruları yanıtlamaya çalışalım.

Stoacı modele göre, mıknatıs taşının kuvveti kendisini çepeçevre saran Esir vasıtası ile iletilir. Mıknatıs taşından çıkan ateş, Esirin içinde akarak her yönde gerilim yaratır. Böylece gerilimden gerilim doğar ve nihai etki, Esirin tamamını sarar; demir parçalarına ulaştığı zaman da, aynı anda her yönden etki ederek sempati (çekim kuvveti) doğurur.

1 - 2

Devamını Oku »

Modern Bilimlerin Işığında Atomcu ve Stoacı Alan Modelleri - 2

Görüldüğü gibi stoacı model, atomcu modelin açıklamakta güçlük çektiği iki noktaya açıklık getiriyor. Boşluğun, atomcuların anladığı anlamda bir boşluk olmadığını, Esirden ve bunun içinde akmakta olan ateşten meydana geldiğini söylüyor. Mıknatıstan çıkan ateşin ise, tek bir yoldan demir parçalarına ulaşmadığını, aksine aynı anda Esirin içinde mümkün olan yolların hepsini denediğini kabul ediyor.

Stoacıların ateş ve Esir kavramının yerine, modern fiziğin ışık (foton) kavramını koyarsak (yani atomcu modeli doğru sayarsak), bu açıklama günümüzdeki elektromanyetik alan kuramıyla uyum içindedir ve atomcu modelin eksik bıraktığı noktaları tamamlamaktadır… Demek ki, mıknatıs taşının kuvvetini açıklamak istersek, birbiriyle çelişen iki modeli aynı anda kullanmamız gerekiyor; atomcu modeli, parçacık değiş tokuşunu açıklamak için, stoacı modeli, aslında boşluğun dolu olduğunu ve kuvvetin her yönde gelişen bir gerilim durumu olduğunu göstermek için.

Pekiyi, bu iki model arasındaki çelişkiyi nasıl ortadan kaldıracağız?.. Yoksa çelişkiyi olduğu gibi kabul edip, gerçeğin uzlaşmaz unsurlardan oluştuğunu genel bir prensip olarak kabul etmemiz mi gerekiyor?… Sizi merakta bırakmadan hemen söyleyeyim: Bu sorular günümüzde de kesinlikle cevaplandırılmış değil. Elektromanyetik alan kuramlarının tarihsel gelişiminde, iki modele de hak verilen dönemler olmuş, fakat sonunda ikisinin de yan yana kullanılması gerektiği ortaya çıkmıştır (bu konuyu önümüzdeki seminerlerde inceleyeceğiz)… Ancak, bu iki modeli uzlaştırma çabaları hala sona ermiş değil. Fotonun, hem parçacık olarak tek bir noktada bulunması, hem de gerilim durumu (modern adıyla dalga) olarak uzayın her noktasına yayılmış olması, günümüzde de çözüm bekleyen bir sorundur.

Sözüm burada bitiyor, beni dinlediğiniz için hepinize teşekkürler. Şimdi sorular ve tartışma bölümüne geçiyorum, katkılarınızı bekliyorum.

Sorular ve konuşmacının yanıtları:

S(oru): Antik çağda mıknatıs taşı ve kehribarın kuvvetleri, yerin çekim kuvvetinden ayrı düşünülebiliyor muydu?

Y(anıt): Hayır, düşünülemiyordu… Ancak, burada dikkat edilmesi gereken bir husus var. Cisimlerin yere düşmesini sağlayan Dünya’nın çekim kuvveti, her zaman her yerdeydi ve cisimleri her şartta etkiliyordu. Bu bakımdan yerin çekim kuvveti, mıknatıs taşı ve kehribarın kuvvetine göre daha üstün görülüyordu.

S: Kuvvet alanı atomcu modele göre, sadece parçacık değiş tokuşu ile mi açıklanabilir? Yoksa alternatif bir açıklama şekli daha var mı?

Y: Bildiğimiz başka bir atomcu alan açıklaması yok. Atomcular kuvvet alanını her zaman parçacık değiş tokuşu ile açıklamaya çalışmışlardır… Bunun nedeni açık: Madde, atomların hareketine indirgenmeye çalışılırsa eğer, kuvveti de, cisimler arası uzayda gidip gelen atomlarla (parçacıklarla) açıklamak zorunlu hale gelir.

S: Stoacı doğa felsefesini hangi kaynaktan öğrenebiliriz?

Y: Stoacı doğa felsefesini, Seneca’nın (MÖ 4 - MS 65) „Naturales Questiones=Doğa İncelemeleri” adlı eserinden öğrenebiliriz. Seneca’nın doğa hakkındaki görüşleri, antik çağın evrensel bilim adamlarından sayılan Poseidonios’un (MÖ 1. yy) düşüncelerine dayanır.

S: Esir kavramı Stoa‘dan önce de var mıydı?

Y: Evet, vardı. Değişik kültürlerden birçok felsefeci, din ve tıp düşünürü, evreni tamamıyla saran ve Esir adı verilen bir maddenin varlığını kabul ediyordu. Konuşmamın kapsamı sınırlı olduğu için, tüm bu Esir modellerine değinemedim. Ayrıca, Esirin tarihçesini anlatacak kadar birikime de sahip görmüyorum kendimi. Bu yüzden size sadece, Aristoteles felsefesinde Esirin ne anlama geldiğini kısaca özetlemek istiyorum.

Esir kavramı, doğrudan doğruya boşluk kavramıyla ilintilidir. Doğa felsefesi, boşlukla ilgili iki karşıt görüş geliştirmiştir. Birinci görüşe göre boşluk, madde parçacıklarının hareket edebilmesi için gerekli olan doldurulabilir alandır. Bu düşünceyi Demokrit, Epikuros ve Lucretius gibi atomcular savunmuştur. Boşluk hakkındaki ikinci görüş ise, öncelikle Aristoteles tarafından ileri sürülmüştür. Aristoteles’e göre, boş uzay diye bir kavram yoktur; boşluk aslında Esir dediğimiz çok ince bir maddeyle kaplıdır.

Aristoteles’in sisteminde Dünya (ay altı uzay), dört temel elementten (toprak, su, hava ve ateşten) oluşmaktaydı. Buna karşılık Esir, göksel (ay üstü) alemlerin ilkmaddesiydi (yani beşinci elementti). Güneş, Ay, yıldızlar, gezegenler ve bu gökcisimlerinin üzerinde hareket ettiği iç içe geçmiş döner küreler, Esirin yoğunlaşması ile oluşmuştu. Dünyadaki dört elementin tersine, Aristoteles Esirin bozulmaz olduğuna inanıyordu. Esirin kusursuzluğu, gökyüzünün daima mükemmelliğini koruyacağı ve hiçbir zaman bozulmayacağı anlamına geliyordu. Gökcisimlerinin bağlı olduğu küreler, bir üstteki kürenin etkisiyle oluşan Esir rüzgarı vasıtası ile döndürülüyor, en dıştaki küre ise, asıl hareket kaynağı olan tanrının bizzat kendisi tarafından hareket ettiriliyordu.

S: Stoa’dan önce ilk maddenin ateş olduğunu düşünen felsefe okulları var mıydı?

Y: Evet, vardı. Ateş, Stoa’dan önce de, (çeşitli kültürlerde) birçok felsefe ve mistik okul tarafından ilkmadde olarak kabul ediliyordu. Bu okulların içinde doğa felsefesi açısından en önemli olanı, Herakleitos‘un (MÖ 540-480) düşünce sistemidir. Herakleitos dünyanın, „belirli ölçülere göre tutuşup belirli ölçülere göre sönen sürekli bir ateş“ olduğunu kabul ediyordu.

S: Doğa felsefesi içinde Stoa’nın yeri nedir? Hangi akımı temsil etmektedir?

Y: Tabii, bu soruyu ayrıntılarıyla yanıtlamama olanak yok. Felsefe tarihçileri size daha kapsamlı cevaplar verebilir. Ben sadece fizik açısından önemli olan bazı teknik ayrıntılara değinmek istiyorum… Stoacı felsefenin hareket noktası, Herakleitos’un ilkmaddesi olan ateş. Ancak Stoa, maddenin değişimini Herakleitos gibi karşıtlar arası döngüye dayandırmıyor. Daha çok Anaximenes’inkine benzer bir yaklaşımla, oluşu, ateşin yoğunlaşması olarak tarif ediyor… Platon tarafından ortaya atılan „Maddeye biçim veren unsur nedir?“ sorusuna cevap verebilmek için ateşe, içerik yanında, biçimi de belirleme görevini veriyor. Böylece Stoa, maddenin içeriğini ve biçimini ateşin varlığında birleştiren, doğa felsefesinin oluşçu çizgisini (Thales, Anaximandros, Anaximenes, Herakleitos) devam ettiren bir okul oluyor. Ancak Stoa bu haliyle, maddeye norm ve yasa getiren ateşin, bu görevi teknik olarak nasıl gerçekleştirebileceğini söylemiyor. Bu eksiklik, Poseidonios ve Seneca’nın özgün çalışmaları ile gideriliyor. Esirin içinde akarak tüm varlığa yaşam gerilimi (kuvvet, sempati) veren ateş modeli, stoacılığı eksiksiz bir düşünce sistemi haline getiriyor.

S: Stoa, evrenin gelişimini ateşin yoğunlaşması olarak tarif ediyor. Modern fizik, buna benzer bir açıklama şeması elde ediyor mu?

Y: Önce, tarihsel doğa açıklamalarında benzerlikler aramanın bilimsel bir yöntem olmadığını ifade etmek isterim. Ancak, insanların düşünce şekillerinin, hangi sistematiğe bağlı kalarak basitten karmaşığa doğru geliştiğini göstermesi bakımından bu uğraşının yararlı ve eğlenceli olabileceğini düşünüyorum…

Modern fizikte, ateş denen doğa olayının ışığa (fotonlara) tekabül ettiğini gördük. Ateş ışığın kaynağı, ışık ateşin görünümü… Stoa’ya göre evrenin başlangıcında ateş vardı. Modern fizik bu düşünceyi destekliyor. Kozmolojik açıklamalara göre, evrenin başlangıcında ışık (fotonlar) vardı. Daha sonra Büyük Patlama‘yla (Big Bang), evrenin genişlemesi başladı. Bu ilk aşamadan günümüze, (tıpkı bir fosil gibi) evreni tamamen saran bir geri zemin ışınımı kaldı. Bu ışınımın dağılımı bize, evrenin giderek genişlediğini ve soğuduğunu gösteriyor. Yani makro evren, Stoa‘nın iddia ettiği gibi yoğunlaşma ile oluşmadı, aksine giderek seyreldi (yani enerji-kütle yoğunluğu azaldı). Hubble Yasası olarak bilinen bu genişleme olayını, galaksi kümelerinin birbirinden uzaklaşması olarak bugün de doğrudan doğruya gözlemlemek mümkün.

1 - 2

Devamını Oku »